Автор: ADMIN
ТЕМІРБЕК ҚОЖАКЕЕВ МЕКТЕБІ МЕН ҚАЙТАЛАНБАС ҚОЛТАҢБА
Қоғамның шын келбетін танытатын – уақыт, ал уақыттың тынысын ұрпаққа жеткізетін – сөз. Сөздің қадірін ұғынған адам оны жай ғана қарым-қатынас құралы емес, елдің санасын оятатын, заман шындығын бейнелейтін, адамзаттың рухани дамуына ықпал ететін қуатты күш ретінде бағалайды. Қазақ журналистикасының тарихында осындай қасиетті сөзге өмірін арнаған, ғылым мен ұстаздықты, сын мен шындықты бір арнаға тоғыстырған тұлғалар аз емес. Солардың бірі әрі бірегейі – қазақ сатирасын теориялық жағынан негіздеп, ұлттық журналистиканың дамуына айрықша үлес қосқан ғалым-ұстаз Темірбек Қожакеев. Оның есімі аталғанда көз алдымызға тек ғалымның бейнесі емес, қоғамның мінін көре білген өткір қаламгер, талапшыл ұстаз, ұлт руханиятына адал қызмет еткен аяулы азамат келбеті айқын көрінеді.
Биыл ғалымның туғанына ғасыр толуы – оның өмір жолына қайта үңіліп, қалдырған мұрасының маңызын салмақтайтын ерекше кезең. Ғасырлық белес – тек өткенді еске алу емес, сол өткеннің бүгінгі ұрпаққа қандай ой тастағанын саралау. Темірбек Қожакеевтің өмірі мен еңбегі бізге білімнің қадірін, сөз жауапкершілігін, қоғамға бейжай қарамаудың мәнін ұғындырады. Ол темірдей тәртіп пен таудай талаптың арқасында адам баласы алмайтын асу жоқ екенін іс жүзінде дәлелдеді. 1926 жылдың 17 желтоқсанында Жамбыл облысы, Меркі ауданының Ойтал ауылында дүниеге келген Темірбек Қожакеев тағдырдың түрлі сынағына қарамастан, білімге деген ұмтылысын бәсеңдеткен жоқ. Ол өмір сүрген кезең ел тарихындағы ауыр оқиғалармен, қоғамдық өзгерістермен тұспа-тұс келді. Алайда қиындықтар оның жігерін жасыта алмады. 1953 жылы Қазақ мемлекеттік университетін тәмамдағаннан кейін өмірінің көп бөлігін ғылым мен білімге, журналистика саласына арнады. Қарапайым ауылдан шыққан жас азаматтың қазақ ғылымындағы ірі тұлғаға айналуы – табандылықтың, тынымсыз ізденістің және мақсатқа адалдықтың нәтижесі.
Кей адамдардың ғұмыры өзі өмір сүрген уақытпен шектеледі, ал кейбір тұлғалардың еңбегі уақыт сынынан өтіп, келесі ұрпақтың рухани азығына айналады. Темірбек Қожакеевтің өмір жолы – осы екінші санаттағы тұлғалардың қатарынан. Оның ғылыми ізденістері қазақ журналистикасы мен әдебиеттану ғылымында тың бағыттың қалыптасуына ықпал етті. Әсіресе, қазақ сатирасының тарихы мен теориясын зерттеуі оның ғылымдағы өзіндік қолтаңбасын айқындады. Қазақ сатирасы – халықтың өмір тәжірибесінен, тұрмыс-тіршілігінен, мінез-құлқынан туындаған ерекше өнер. Оның тамыры ауыз әдебиетінің үлгілерінде, халықтың әзіл-қалжыңы мен тапқыр сөздерінде жатыр. Ал сатираның міндеті – адам мен қоғам бойындағы кемшілікті күлкі арқылы танытып, сол кемшіліктің түп-төркінін ашу. Темірбек Қожакеев осы күрделі жанрдың табиғатын терең зерттеп, қазақ сатирасын ғылыми тұрғыдан жүйелеуге зор еңбек сіңірді. Ол сатираны жеңіл күлкі немесе уақытша көңіл көтерудің құралы ретінде емес, қоғамды түзетуге бағытталған көркемдік және әлеуметтік күш ретінде қарастырды.
Ғалымның «Қазақ сатирасы», «Сатира және дәуір», «Адам. Қоғам. Сатира», «Сатиралық жанрлар», «Сатира – күштілер қаруы», «Сатира негіздері» атты еңбектері ұлттық сатиратану ғылымының дамуына жол ашқан маңызды зерттеулер болып саналады. Бұл кітаптардың атауының өзінде терең мағына жатыр. «Адам. Қоғам. Сатира» деген үш ұғымның қатар келуі сатираның жеке адамның мінезінен бастап, қоғамдық құбылыстарға дейінгі кең ауқымды қамтитынын аңғартады. Ғалымның зерттеулері арқылы сатираның көркемдік ерекшеліктері, жанрлық табиғаты, қоғамдық қызметі тереңірек танылып, оның қазақ әдебиеті мен публицистикасындағы орны айқындала түсті.
Сатира – шындықты күлкіге орап жеткізетін өнер. Бірақ оның күлкісі әрдайым жеңіл бола бермейді. Кейде бір ауыз мысқыл ұзақ айтылған үгіт-насихаттан әсерлі, бір фельетон адамның бойындағы кемшілікті тұтас бір кітаптан да өткір көрсете алады. Өйткені сатира оқырманға сырттан баға беріп қана қоймай, оны өз болмысына үңілуге мәжбүр етеді. Қожакеевтің ғылыми ұстанымын осы тұрғыдан бағалауға болады. Ол сатираның әлеуметтік маңызын, сыншыл табиғатын, адам мен қоғамға ықпал ету мүмкіндігін зерттеу арқылы күлкі өнерінің терең мазмұнын ашты. Ғалымның зерттеушілік зердесі қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармашылығына да бағытталды. Абайдың сатирик екенін алғаш боп Мұхтар Әуезов жазса, хакім сатирасына терең талдау жасап, көлемді зерттеу жүргізген Темірбек Қожакеев еді. Абайдың сатиралық қырын зерттеу арқылы ұлы ақынның қоғамдағы надандықты, жалқаулықты, жағымпаздық пен мінез кемшіліктерін әшкерелеу шеберлігін танытуға үлес қосты.
Темірбек Қожакеев Абай сатирасын жазылу формасы жағынан үш топқа жіктеген: тұрмыстық эпиграммалар, сатиралық портреттік суреттемелер және мысалдар. Абайдың сын-сықаққа жастай бой ұрғанынан бастап, өлеңдерін қандай әдіспен, сатираның қай элементін қолдана отырып, қандай «жүрістер» жасағанына тоқталды. Мәселен, ол Абайдың тұрмыстық эпиграммаларының бірсыпырасы зілсіз, сынсыз әзіл боп келеді дейді. Олардан объектіге деген ақын симпатиясы, ілтипаты сезіліп жатады. Ал кейбір эпиграммаларында теріс түсінік, сүйкімсіз қылықты екінші бір болмыс-құбылыспен салыстыра отырып теріске шығарады. Енді бір өлеңдерінде Абай сын объектісін өз атынан сөйлетеді.
Абайдың мол мұрасын зерттеп, оның шыңына шығуға ұмтылған ғалымдар аз емес. Абайтану әлеміне қосқан Темірбек Қожакеевтің «Абай – сатирик» зерттеуі бізге ұлы хакімді жаңа қырынан тануға мүмкіндік берді. Сатира саласындағы ерең еңбегіне Қырғыз Ғылым академиясының мүшесі Бибі Керімжанова былай деп баға береді: «Т. Қожакеев өз зерттеулерін мол да әр алуан материалдар негізінде жазған. Көп ретте автор өзіне дейінгі ғалымдардың да, қазақ сатирасын жасаушылардың да еңбегіне сыни тұрғыдан келіп бағалай білген. Соның негізінде қазақ сатирасының даму заңдылықтары мен өзіндік ерекшеліктерін ашқан. Оның еңбектерінің бір құндылығы осында жатыр». Мұны ғалым мұрасына берілген орынды әрі әділ баға деп есептеуге болады.
Темірбек Қожакеевтің қаламгерлік және ғылыми тұлғасын биіктететін тағы бір қасиет – оның ұлттық баспасөз тарихына деген ықыласы. Қазақ журналистикасының өткені елдің саяси, мәдени және рухани тарихымен тығыз байланысты. Баспасөз әр дәуірде халықтың мұңын жеткізіп, қоғамдық ойдың қалыптасуына ықпал етіп, ұлттық сананың дамуына қызмет етті. Қожакеев осы тарихты зерттеу барысында қазақ журналистикасының бастауын, қалыптасу кезеңдерін және ұлт зиялыларының көсемсөздік мұрасын зерделеуге назар аударды. «Жыл құстары», «Көк сеңгірлер», «Сара сөздің сардарлары» сияқты еңбектері қазақ баспасөзінің тарихын зерттеуге қосылған құнды үлес болды. Бұл зерттеулерде ХХ ғасыр басындағы ұлттық басылымдар мен қазақ публицистерінің шығармашылық мұрасы қарастырылды. Алаш зиялыларының журналистік қызметі, олардың елдік мүдде мен ұлттық идеяны сөз арқылы жеткізу жолындағы еңбектері қазақ баспасөзінің тарихи негізін тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Қожакеевтің зерттеушілік қызметі арқылы журналистиканың тарихы тек газет-журналдардың шыққан жылдарымен өлшенбейтінін, оның артында халықтың арман-мүддесі, қоғамдық күресі мен рухани ізденісі жатқанын аңғаруға болады. Ғалым үшін өткен тарихты зерттеу – ескі деректерді жинаумен ғана шектелмейтін күрделі жұмыс. Ұлттық баспасөздің бастауында тұрған тұлғалардың еңбектеріне назар аудару арқылы Қожакеев қазақ журналистикасының тамыры терең екенін, оның қалыптасуына ұлттық ойшылдар мен публицистердің зор үлес қосқанын көрсетті. Бұл бағыттағы зерттеулер ұлттық журналистиканың тарихи жадын жаңғыртып, кейінгі ұрпаққа рухани сабақтастық орнатуға қызмет етті. Ғалымның өміріндегі тағы бір ерекше белес – ұстаздық қызметі.
Ол әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде жарты ғасырға жуық уақыт еңбек етіп, журналистика факультетінің дамуына, кәсіби мамандардың қалыптасуына ықпал етті. 1972–1986 жылдары факультет деканы қызметін атқарып, білім беру мен ұйымдастырушылық жұмысты қатар алып жүрді. Ұстаздық – тек білім беру емес, шәкірттің бойындағы қабілетті танып, оны дамытуға жол ашу.
Темірбек Қожакеевтің ұстаздық тұлғасын елестеткенде, талап пен тәртіпті, кәсіби жауапкершілікті жоғары қойған тұлға бейнесі көрінеді. Журналистика – еркін ой мен сауатты сөзді қажет ететін мамандық. Бірақ еркіндік жауапсыздыққа, ал шығармашылық ізденіс немқұрайлылыққа айналмауы тиіс. Журналистің бойында білім, ізденіс, тіл мәдениеті, шындыққа адалдық және қоғам алдындағы жауапкершілік қатар болуы керек. Мұндай қасиеттерді шәкірт бойына қалыптастыру – ұстаздың басты міндеті. Қожакеевтің кәсіби талаптары мен ғылыми ұстанымы журналистикаға келген жастарды мамандықтың қадірін сезінуге тәрбиеледі. Оның өмірі мен қызметіне зер салғанда, ұстаздың ең үлкен мұрасы – шәкірттеріне қалдырған ойлау мәдениеті екенін түсінуге болады.
Адамның аты кітаптарында сақталуы мүмкін, бірақ оның рухы шәкірттерінің бойындағы білімге құштарлық, кәсіби адалдық, азаматтық ұстаным арқылы жалғасады. Қожакеев тәрбиелеген журналистер мен зерттеушілердің әрқайсысы өз саласында еңбек етіп, қазақ ақпарат кеңістігі мен ғылымының дамуына үлес қосуы ұстаз еңбегінің өміршеңдігін көрсетеді. Қазіргі қоғам ақпаратты бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен қабылдайды. Әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар жаңалықты санаулы секундта таратуға мүмкіндік береді. Алайда ақпараттың жылдамдығы оның шынайылығына кепіл бола алмайды. Жалған хабар, дәлелсіз пікір, асығыс қорытынды, адамның ар-намысына тиетін жарияланымдар медианың сеніміне нұқсан келтіруі мүмкін. Осы жағдайда журналистің кәсіби білімі мен моральдық жауапкершілігі сынға түседі. Т
емірбек Қожакеевтің журналистикаға қатысты ғылыми мұрасы бүгінгі медианың осындай мәселелерін түсінуге де бағыт береді. Журналист қоғамның кемшіліктерін көтергенде мәселені дәлелмен, әділдікпен, теңгерімділікті сақтай отырып сауатты тілмен жеткізуі қажет. Сын айту – біреуді қаралау емес, қоғамдық проблеманың себебін ашып, оның шешілуіне ықпал ету. Сатира да осы мақсаттан алыстамауы тиіс. Күлкі арқылы қоғамды ойландыру үшін қаламгердің өзі терең ойлы, жауапты әрі әділетті болуы қажет. Қазіргі жас журналистер үшін Қожакеевтің мұрасы – кәсіби бағдар ғана емес, азаматтық ұстанымның да үлгісі. Қандай заман келсе де, қандай технология пайда болса да, журналистің негізгі міндеті өзгермейді: шындыққа ұмтылу, халықтың сенімін сақтау, қоғамға қажетті мәселелерді көтеру. Жаңа медиа формалары журналистиканың мүмкіндіктерін кеңейткенімен, оның мазмұнын тереңдететін – қаламгердің білімі мен азаматтық көзқарасы екенін ұмытпаған абзал.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Көрнекті ғалым, профессор Темірбек Қожакеевтің 100 жылдық мерейтойына арналған ғылыми және шығармашылық жұмыстар байқауы
Орындаған: Ибрагим Мәдина, 4-курс студенті
Ғылыми жетекші: Майкотова Ғалия
Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер
Басты жаңалықтар
ТЕМІРБЕК ҚОЖАКЕЕВ МЕКТЕБІ МЕН ҚАЙТАЛАНБАС ҚОЛТАҢБА
تەمىربەك قوجاكەەۆ مەكتەبى مەن قايتالانباس قولتاڭبا
Последние новости
TEMİRBEK QOJAKEEV MEKTEBİ MEN QAYTALANBAS QOLTAÑBA
تەمىربەك قوجاكەەۆ مەكتەبى مەن قايتالانباس قولتاڭبا
ШКОЛА ТЕМИРБЕКА КОЖАКЕЕВА И НЕПОВТОРИМЫЙ ПОЧЕРК