Культура

Автор: ADMIN

Культура 2026-11-19 15:58:18

Біз әлеуметтік желілерде:

TEMİRBEK QOJAKEEV MEKTEBİ MEN QAYTALANBAS QOLTAÑBA

news single

Qoğamnıñ şın kelbetin tanıtatın – uaqıt, al uaqıttıñ tınısın wrpaqqa jetkizetin – söz. Sözdiñ qadirin wğınğan adam onı jay ğana qarım-qatınas qwralı emes, eldiñ sanasın oyatatın, zaman şındığın beyneleytin, adamzattıñ ruhani damuına ıqpal etetin quattı küş retinde bağalaydı. Qazaq jurnalistikasınıñ tarihında osınday qasietti sözge ömirin arnağan, ğılım men wstazdıqtı, sın men şındıqtı bir arnağa toğıstırğan twlğalar az emes. Solardıñ biri äri biregeyi – qazaq satirasın teoriyalıq jağınan negizdep, wlttıq jurnalistikanıñ damuına ayrıqşa üles qosqan ğalım-wstaz Temirbek Qojakeev. Onıñ esimi atalğanda köz aldımızğa tek ğalımnıñ beynesi emes, qoğamnıñ minin köre bilgen ötkir qalamger, talapşıl wstaz, wlt ruhaniyatına adal qızmet etken ayaulı azamat kelbeti ayqın körinedi.

Biıl ğalımnıñ tuğanına ğasır toluı – onıñ ömir jolına qayta üñilip, qaldırğan mwrasınıñ mañızın salmaqtaytın erekşe kezeñ. Ğasırlıq beles – tek ötkendi eske alu emes, sol ötkenniñ bügingi wrpaqqa qanday oy tastağanın saralau. Temirbek Qojakeevtiñ ömiri men eñbegi bizge bilimniñ qadirin, söz jauapkerşiligin, qoğamğa beyjay qaramaudıñ mänin wğındıradı. Ol temirdey tärtip pen tauday talaptıñ arqasında adam balası almaytın asu joq ekenin is jüzinde däleldedi. 1926 jıldıñ 17 jeltoqsanında Jambıl oblısı, Merki audanınıñ Oytal auılında düniege kelgen Temirbek Qojakeev tağdırdıñ türli sınağına qaramastan, bilimge degen wmtılısın bäseñdetken joq. Ol ömir sürgen kezeñ el tarihındağı auır oqiğalarmen, qoğamdıq özgeristermen twspa-tws keldi. Alayda qiındıqtar onıñ jigerin jasıta almadı. 1953 jılı Qazaq memlekettik universitetin tämamdağannan keyin ömiriniñ köp böligin ğılım men bilimge, jurnalistika salasına arnadı. Qarapayım auıldan şıqqan jas azamattıñ qazaq ğılımındağı iri twlğağa aynaluı – tabandılıqtıñ, tınımsız izdenistiñ jäne maqsatqa adaldıqtıñ nätijesi.

Key adamdardıñ ğwmırı özi ömir sürgen uaqıtpen şekteledi, al keybir twlğalardıñ eñbegi uaqıt sınınan ötip, kelesi wrpaqtıñ ruhani azığına aynaladı. Temirbek Qojakeevtiñ ömir jolı – osı ekinşi sanattağı twlğalardıñ qatarınan. Onıñ ğılımi izdenisteri qazaq jurnalistikası men ädebiettanu ğılımında tıñ bağıttıñ qalıptasuına ıqpal etti. Äsirese, qazaq satirasınıñ tarihı men teoriyasın zertteui onıñ ğılımdağı özindik qoltañbasın ayqındadı. Qazaq satirası – halıqtıñ ömir täjiribesinen, twrmıs-tirşiliginen, minez-qwlqınan tuındağan erekşe öner. Onıñ tamırı auız ädebietiniñ ülgilerinde, halıqtıñ äzil-qaljıñı men tapqır sözderinde jatır. Al satiranıñ mindeti – adam men qoğam boyındağı kemşilikti külki arqılı tanıtıp, sol kemşiliktiñ tüp-törkinin aşu. Temirbek Qojakeev osı kürdeli janrdıñ tabiğatın tereñ zerttep, qazaq satirasın ğılımi twrğıdan jüyeleuge zor eñbek siñirdi. Ol satiranı jeñil külki nemese uaqıtşa köñil köterudiñ qwralı retinde emes, qoğamdı tüzetuge bağıttalğan körkemdik jäne äleumettik küş retinde qarastırdı.

Ğalımnıñ «Qazaq satirası», «Satira jäne däuir», «Adam. Qoğam. Satira», «Satiralıq janrlar», «Satira – küştiler qaruı», «Satira negizderi» attı eñbekteri wlttıq satiratanu ğılımınıñ damuına jol aşqan mañızdı zertteuler bolıp sanaladı. Bwl kitaptardıñ atauınıñ özinde tereñ mağına jatır. «Adam. Qoğam. Satira» degen üş wğımnıñ qatar kelui satiranıñ jeke adamnıñ minezinen bastap, qoğamdıq qwbılıstarğa deyingi keñ auqımdı qamtitının añğartadı. Ğalımnıñ zertteuleri arqılı satiranıñ körkemdik erekşelikteri, janrlıq tabiğatı, qoğamdıq qızmeti tereñirek tanılıp, onıñ qazaq ädebieti men publicistikasındağı ornı ayqındala tüsti.

Satira – şındıqtı külkige orap jetkizetin öner. Biraq onıñ külkisi ärdayım jeñil bola bermeydi. Keyde bir auız mısqıl wzaq aytılğan ügit-nasihattan äserli, bir fel'eton adamnıñ boyındağı kemşilikti twtas bir kitaptan da ötkir körsete aladı. Öytkeni satira oqırmanğa sırttan bağa berip qana qoymay, onı öz bolmısına üñiluge mäjbür etedi. Qojakeevtiñ ğılımi wstanımın osı twrğıdan bağalauğa boladı. Ol satiranıñ äleumettik mañızın, sınşıl tabiğatın, adam men qoğamğa ıqpal etu mümkindigin zertteu arqılı külki öneriniñ tereñ mazmwnın aştı. Ğalımnıñ zertteuşilik zerdesi qazaq ädebietiniñ körnekti ökilderiniñ şığarmaşılığına da bağıttaldı. Abaydıñ satirik ekenin alğaş bop Mwhtar Äuezov jazsa, hakim satirasına tereñ taldau jasap, kölemdi zertteu jürgizgen Temirbek Qojakeev edi. Abaydıñ satiralıq qırın zertteu arqılı wlı aqınnıñ qoğamdağı nadandıqtı, jalqaulıqtı, jağımpazdıq pen minez kemşilikterin äşkereleu şeberligin tanıtuğa üles qostı.

Temirbek Qojakeev Abay satirasın jazılu forması jağınan üş topqa jiktegen: twrmıstıq epigrammalar, satiralıq portrettik surettemeler jäne mısaldar. Abaydıñ sın-sıqaqqa jastay boy wrğanınan bastap, öleñderin qanday ädispen, satiranıñ qay elementin qoldana otırıp, qanday «jürister» jasağanına toqtaldı. Mäselen, ol Abaydıñ twrmıstıq epigrammalarınıñ birsıpırası zilsiz, sınsız äzil bop keledi deydi. Olardan ob'ektige degen aqın simpatiyası, iltipatı sezilip jatadı. Al keybir epigrammalarında teris tüsinik, süykimsiz qılıqtı ekinşi bir bolmıs-qwbılıspen salıstıra otırıp teriske şığaradı. Endi bir öleñderinde Abay sın ob'ektisin öz atınan söyletedi.

Abaydıñ mol mwrasın zerttep, onıñ şıñına şığuğa wmtılğan ğalımdar az emes. Abaytanu älemine qosqan Temirbek Qojakeevtiñ «Abay – satirik» zertteui bizge wlı hakimdi jaña qırınan tanuğa mümkindik berdi. Satira salasındağı ereñ eñbegine Qırğız Ğılım akademiyasınıñ müşesi Bibi Kerimjanova bılay dep bağa beredi: «T. Qojakeev öz zertteulerin mol da är aluan materialdar negizinde jazğan. Köp rette avtor özine deyingi ğalımdardıñ da, qazaq satirasın jasauşılardıñ da eñbegine sıni twrğıdan kelip bağalay bilgen. Sonıñ negizinde qazaq satirasınıñ damu zañdılıqtarı men özindik erekşelikterin aşqan. Onıñ eñbekteriniñ bir qwndılığı osında jatır». Mwnı ğalım mwrasına berilgen orındı äri ädil bağa dep esepteuge boladı.

Temirbek Qojakeevtiñ qalamgerlik jäne ğılımi twlğasın biiktetetin tağı bir qasiet – onıñ wlttıq baspasöz tarihına degen ıqılası. Qazaq jurnalistikasınıñ ötkeni eldiñ sayasi, mädeni jäne ruhani tarihımen tığız baylanıstı. Baspasöz är däuirde halıqtıñ mwñın jetkizip, qoğamdıq oydıñ qalıptasuına ıqpal etip, wlttıq sananıñ damuına qızmet etti. Qojakeev osı tarihtı zertteu barısında qazaq jurnalistikasınıñ bastauın, qalıptasu kezeñderin jäne wlt ziyalılarınıñ kösemsözdik mwrasın zerdeleuge nazar audardı. «Jıl qwstarı», «Kök señgirler», «Sara sözdiñ sardarları» siyaqtı eñbekteri qazaq baspasöziniñ tarihın zertteuge qosılğan qwndı üles boldı. Bwl zertteulerde HH ğasır basındağı wlttıq basılımdar men qazaq publicisteriniñ şığarmaşılıq mwrası qarastırıldı. Alaş ziyalılarınıñ jurnalistik qızmeti, olardıñ eldik müdde men wlttıq ideyanı söz arqılı jetkizu jolındağı eñbekteri qazaq baspasöziniñ tarihi negizin tereñirek tüsinuge mümkindik berdi. Qojakeevtiñ zertteuşilik qızmeti arqılı jurnalistikanıñ tarihı tek gazet-jurnaldardıñ şıqqan jıldarımen ölşenbeytinin, onıñ artında halıqtıñ arman-müddesi, qoğamdıq küresi men ruhani izdenisi jatqanın añğaruğa boladı. Ğalım üşin ötken tarihtı zertteu – eski derekterdi jinaumen ğana şektelmeytin kürdeli jwmıs. Wlttıq baspasözdiñ bastauında twrğan twlğalardıñ eñbekterine nazar audaru arqılı Qojakeev qazaq jurnalistikasınıñ tamırı tereñ ekenin, onıñ qalıptasuına wlttıq oyşıldar men publicisterdiñ zor üles qosqanın körsetti. Bwl bağıttağı zertteuler wlttıq jurnalistikanıñ tarihi jadın jañğırtıp, keyingi wrpaqqa ruhani sabaqtastıq ornatuğa qızmet etti. Ğalımnıñ ömirindegi tağı bir erekşe beles – wstazdıq qızmeti.

Ol äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetinde jartı ğasırğa juıq uaqıt eñbek etip, jurnalistika fakul'tetiniñ damuına, käsibi mamandardıñ qalıptasuına ıqpal etti. 1972–1986 jıldarı fakul'tet dekanı qızmetin atqarıp, bilim beru men wyımdastıruşılıq jwmıstı qatar alıp jürdi. Wstazdıq – tek bilim beru emes, şäkirttiñ boyındağı qabiletti tanıp, onı damıtuğa jol aşu.

Temirbek Qojakeevtiñ wstazdıq twlğasın elestetkende, talap pen tärtipti, käsibi jauapkerşilikti joğarı qoyğan twlğa beynesi körinedi. Jurnalistika – erkin oy men sauattı sözdi qajet etetin mamandıq. Biraq erkindik jauapsızdıqqa, al şığarmaşılıq izdenis nemqwraylılıqqa aynalmauı tiis. Jurnalistiñ boyında bilim, izdenis, til mädenieti, şındıqqa adaldıq jäne qoğam aldındağı jauapkerşilik qatar boluı kerek. Mwnday qasietterdi şäkirt boyına qalıptastıru – wstazdıñ bastı mindeti. Qojakeevtiñ käsibi talaptarı men ğılımi wstanımı jurnalistikağa kelgen jastardı mamandıqtıñ qadirin sezinuge tärbieledi. Onıñ ömiri men qızmetine zer salğanda, wstazdıñ eñ ülken mwrası – şäkirtterine qaldırğan oylau mädenieti ekenin tüsinuge boladı.

Adamnıñ atı kitaptarında saqtaluı mümkin, biraq onıñ ruhı şäkirtteriniñ boyındağı bilimge qwştarlıq, käsibi adaldıq, azamattıq wstanım arqılı jalğasadı. Qojakeev tärbielegen jurnalister men zertteuşilerdiñ ärqaysısı öz salasında eñbek etip, qazaq aqparat keñistigi men ğılımınıñ damuına üles qosuı wstaz eñbeginiñ ömirşeñdigin körsetedi. Qazirgi qoğam aqparattı bwrın-soñdı bolmağan jıldamdıqpen qabıldaydı. Äleumettik jeliler men cifrlıq platformalar jañalıqtı sanaulı sekundta taratuğa mümkindik beredi. Alayda aqparattıñ jıldamdığı onıñ şınayılığına kepil bola almaydı. Jalğan habar, dälelsiz pikir, asığıs qorıtındı, adamnıñ ar-namısına tietin jariyalanımdar medianıñ senimine nwqsan keltirui mümkin. Osı jağdayda jurnalistiñ käsibi bilimi men moral'dıq jauapkerşiligi sınğa tüsedi. T

emirbek Qojakeevtiñ jurnalistikağa qatıstı ğılımi mwrası bügingi medianıñ osınday mäselelerin tüsinuge de bağıt beredi. Jurnalist qoğamnıñ kemşilikterin kötergende mäseleni dälelmen, ädildikpen, teñgerimdilikti saqtay otırıp sauattı tilmen jetkizui qajet. Sın aytu – bireudi qaralau emes, qoğamdıq problemanıñ sebebin aşıp, onıñ şeşiluine ıqpal etu. Satira da osı maqsattan alıstamauı tiis. Külki arqılı qoğamdı oylandıru üşin qalamgerdiñ özi tereñ oylı, jauaptı äri ädiletti boluı qajet. Qazirgi jas jurnalister üşin Qojakeevtiñ mwrası – käsibi bağdar ğana emes, azamattıq wstanımnıñ da ülgisi. Qanday zaman kelse de, qanday tehnologiya payda bolsa da, jurnalistiñ negizgi mindeti özgermeydi: şındıqqa wmtılu, halıqtıñ senimin saqtau, qoğamğa qajetti mäselelerdi köteru. Jaña media formaları jurnalistikanıñ mümkindikterin keñeytkenimen, onıñ mazmwnın tereñdetetin – qalamgerdiñ bilimi men azamattıq közqarası ekenin wmıtpağan abzal.

 

Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universiteti Körnekti ğalım, professor Temirbek Qojakeevtiñ 100 jıldıq mereytoyına arnalğan ğılımi jäne şığarmaşılıq jwmıstar bayqauı

Orındağan: Ibragim Mädina, 4-kurs studenti

Ğılımi jetekşi: Maykotova Ğaliya

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Все новости


Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться