Культура

Автор: ADMIN

Культура 2026-11-19 15:58:18

Біз әлеуметтік желілерде:

تەمىربەك قوجاكەەۆ مەكتەبى مەن قايتالانباس قولتاڭبا

news single

قوعامنىڭ شىن كەلبەتىن تانىتاتىن – ۋاقىت, ال ۋاقىتتىڭ تىنىسىن ۇرپاققا جەتكىزەتىن – سوز. سوزدىڭ قادىرىن ۇعىنعان ادام ونى جاي عانا قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس, ەلدىڭ ساناسىن وياتاتىن, زامان شىندىعىن بەينەلەيتىن, ادامزاتتىڭ رۋحاني دامۋىنا ىقپال ەتەتىن قۋاتتى كۇش رەتىندە باعالايدى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىندا وسىنداي قاسيەتتى سوزگە ومىرىن ارناعان, عىلىم مەن ۇستازدىقتى, سىن مەن شىندىقتى بىر ارناعا توعىستىرعان تۇلعالار از ەمەس. سولاردىڭ بىرى ارى بىرەگەيى – قازاق ساتيراسىن تەورييالىق جاعىنان نەگىزدەپ, ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقان عالىم-ۇستاز تەمىربەك قوجاكەەۆ. ونىڭ ەسىمى اتالعاندا كوز الدىمىزعا تەك عالىمنىڭ بەينەسى ەمەس, قوعامنىڭ مىنىن كورە بىلگەن وتكىر قالامگەر, تالاپشىل ۇستاز, ۇلت رۋحانيياتىنا ادال قىزمەت ەتكەن اياۋلى ازامات كەلبەتى ايقىن كورىنەدى.

بيىل عالىمنىڭ تۋعانىنا عاسىر تولۋى – ونىڭ ومىر جولىنا قايتا ۇڭىلىپ, قالدىرعان مۇراسىنىڭ ماڭىزىن سالماقتايتىن ەرەكشە كەزەڭ. عاسىرلىق بەلەس – تەك وتكەندى ەسكە الۋ ەمەس, سول وتكەننىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا قانداي وي تاستاعانىن سارالاۋ. تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ومىرى مەن ەڭبەگى بىزگە بىلىمنىڭ قادىرىن, سوز جاۋاپكەرشىلىگىن, قوعامعا بەيجاي قاراماۋدىڭ مانىن ۇعىندىرادى. ول تەمىردەي تارتىپ پەن تاۋداي تالاپتىڭ ارقاسىندا ادام بالاسى المايتىن اسۋ جوق ەكەنىن ىس جۇزىندە دالەلدەدى. 1926 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا جامبىل وبلىسى, مەركى اۋدانىنىڭ ويتال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن تەمىربەك قوجاكەەۆ تاعدىردىڭ تۇرلى سىناعىنا قاراماستان, بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسىن باسەڭدەتكەن جوق. ول ومىر سۇرگەن كەزەڭ ەل تاريحىنداعى اۋىر وقيعالارمەن, قوعامدىق وزگەرىستەرمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. الايدا قيىندىقتار ونىڭ جىگەرىن جاسىتا المادى. 1953 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعاننان كەيىن ومىرىنىڭ كوپ بولىگىن عىلىم مەن بىلىمگە, جۋرناليستيكا سالاسىنا ارنادى. قاراپايىم اۋىلدان شىققان جاس ازاماتتىڭ قازاق عىلىمىنداعى ىرى تۇلعاعا اينالۋى – تاباندىلىقتىڭ, تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ جانە ماقساتقا ادالدىقتىڭ ناتيجەسى.

كەي ادامداردىڭ عۇمىرى وزى ومىر سۇرگەن ۋاقىتپەن شەكتەلەدى, ال كەيبىر تۇلعالاردىڭ ەڭبەگى ۋاقىت سىنىنان وتىپ, كەلەسى ۇرپاقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالادى. تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ومىر جولى – وسى ەكىنشى ساناتتاعى تۇلعالاردىڭ قاتارىنان. ونىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى قازاق جۋرناليستيكاسى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تىڭ باعىتتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. اسىرەسە, قازاق ساتيراسىنىڭ تاريحى مەن تەوريياسىن زەرتتەۋى ونىڭ عىلىمداعى وزىندىك قولتاڭباسىن ايقىندادى. قازاق ساتيراسى – حالىقتىڭ ومىر تاجىريبەسىنەن, تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, مىنەز-قۇلقىنان تۋىنداعان ەرەكشە ونەر. ونىڭ تامىرى اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىندە, حالىقتىڭ ازىل-قالجىڭى مەن تاپقىر سوزدەرىندە جاتىر. ال ساتيرانىڭ مىندەتى – ادام مەن قوعام بويىنداعى كەمشىلىكتى كۇلكى ارقىلى تانىتىپ, سول كەمشىلىكتىڭ تۇپ-توركىنىن اشۋ. تەمىربەك قوجاكەەۆ وسى كۇردەلى جانردىڭ تابيعاتىن تەرەڭ زەرتتەپ, قازاق ساتيراسىن عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەۋگە زور ەڭبەك سىڭىردى. ول ساتيرانى جەڭىل كۇلكى نەمەسە ۋاقىتشا كوڭىل كوتەرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە ەمەس, قوعامدى تۇزەتۋگە باعىتتالعان كوركەمدىك جانە الەۋمەتتىك كۇش رەتىندە قاراستىردى.

عالىمنىڭ «قازاق ساتيراسى», «ساتيرا جانە داۋىر», «ادام. قوعام. ساتيرا», «ساتيرالىق جانرلار», «ساتيرا – كۇشتىلەر قارۋى», «ساتيرا نەگىزدەرى» اتتى ەڭبەكتەرى ۇلتتىق ساتيراتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا جول اشقان ماڭىزدى زەرتتەۋلەر بولىپ سانالادى. بۇل كىتاپتاردىڭ اتاۋىنىڭ وزىندە تەرەڭ ماعىنا جاتىر. «ادام. قوعام. ساتيرا» دەگەن ۇش ۇعىمنىڭ قاتار كەلۋى ساتيرانىڭ جەكە ادامنىڭ مىنەزىنەن باستاپ, قوعامدىق قۇبىلىستارعا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى قامتيتىنىن اڭعارتادى. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرى ارقىلى ساتيرانىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى, جانرلىق تابيعاتى, قوعامدىق قىزمەتى تەرەڭىرەك تانىلىپ, ونىڭ قازاق ادەبيەتى مەن پۋبليتسيستيكاسىنداعى ورنى ايقىندالا تۇستى.

ساتيرا – شىندىقتى كۇلكىگە وراپ جەتكىزەتىن ونەر. بىراق ونىڭ كۇلكىسى اردايىم جەڭىل بولا بەرمەيدى. كەيدە بىر اۋىز مىسقىل ۇزاق ايتىلعان ۇگىت-ناسيحاتتان اسەرلى, بىر فەلьەتون ادامنىڭ بويىنداعى كەمشىلىكتى تۇتاس بىر كىتاپتان دا وتكىر كورسەتە الادى. ويتكەنى ساتيرا وقىرمانعا سىرتتان باعا بەرىپ قانا قويماي, ونى وز بولمىسىنا ۇڭىلۋگە ماجبۇر ەتەدى. قوجاكەەۆتىڭ عىلىمي ۇستانىمىن وسى تۇرعىدان باعالاۋعا بولادى. ول ساتيرانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن, سىنشىل تابيعاتىن, ادام مەن قوعامعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ ارقىلى كۇلكى ونەرىنىڭ تەرەڭ مازمۇنىن اشتى. عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك زەردەسى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا دا باعىتتالدى. ابايدىڭ ساتيريك ەكەنىن العاش بوپ مۇحتار اۋەزوۆ جازسا, حاكىم ساتيراسىنا تەرەڭ تالداۋ جاساپ, كولەمدى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن تەمىربەك قوجاكەەۆ ەدى. ابايدىڭ ساتيرالىق قىرىن زەرتتەۋ ارقىلى ۇلى اقىننىڭ قوعامداعى ناداندىقتى, جالقاۋلىقتى, جاعىمپازدىق پەن مىنەز كەمشىلىكتەرىن اشكەرەلەۋ شەبەرلىگىن تانىتۋعا ۇلەس قوستى.

تەمىربەك قوجاكەەۆ اباي ساتيراسىن جازىلۋ فورماسى جاعىنان ۇش توپقا جىكتەگەن: تۇرمىستىق ەپيگراممالار, ساتيرالىق پورترەتتىك سۋرەتتەمەلەر جانە مىسالدار. ابايدىڭ سىن-سىقاققا جاستاي بوي ۇرعانىنان باستاپ, ولەڭدەرىن قانداي ادىسپەن, ساتيرانىڭ قاي ەلەمەنتىن قولدانا وتىرىپ, قانداي «جۇرىستەر» جاساعانىنا توقتالدى. ماسەلەن, ول ابايدىڭ تۇرمىستىق ەپيگراممالارىنىڭ بىرسىپىراسى زىلسىز, سىنسىز ازىل بوپ كەلەدى دەيدى. ولاردان وبъەكتىگە دەگەن اقىن سيمپاتيياسى, ىلتيپاتى سەزىلىپ جاتادى. ال كەيبىر ەپيگراممالارىندا تەرىس تۇسىنىك, سۇيكىمسىز قىلىقتى ەكىنشى بىر بولمىس-قۇبىلىسپەن سالىستىرا وتىرىپ تەرىسكە شىعارادى. ەندى بىر ولەڭدەرىندە اباي سىن وبъەكتىسىن وز اتىنان سويلەتەدى.

ابايدىڭ مول مۇراسىن زەرتتەپ, ونىڭ شىڭىنا شىعۋعا ۇمتىلعان عالىمدار از ەمەس. ابايتانۋ الەمىنە قوسقان تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ «اباي – ساتيريك» زەرتتەۋى بىزگە ۇلى حاكىمدى جاڭا قىرىنان تانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ساتيرا سالاسىنداعى ەرەڭ ەڭبەگىنە قىرعىز عىلىم اكادەميياسىنىڭ مۇشەسى بيبى كەرىمجانوۆا بىلاي دەپ باعا بەرەدى: «ت. قوجاكەەۆ وز زەرتتەۋلەرىن مول دا ار الۋان ماتەريالدار نەگىزىندە جازعان. كوپ رەتتە اۆتور وزىنە دەيىنگى عالىمداردىڭ دا, قازاق ساتيراسىن جاساۋشىلاردىڭ دا ەڭبەگىنە سىني تۇرعىدان كەلىپ باعالاي بىلگەن. سونىڭ نەگىزىندە قازاق ساتيراسىنىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارى مەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن اشقان. ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بىر قۇندىلىعى وسىندا جاتىر». مۇنى عالىم مۇراسىنا بەرىلگەن ورىندى ارى ادىل باعا دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.

تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ قالامگەرلىك جانە عىلىمي تۇلعاسىن بيىكتەتەتىن تاعى بىر قاسيەت – ونىڭ ۇلتتىق باسپاسوز تاريحىنا دەگەن ىقىلاسى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ وتكەنى ەلدىڭ ساياسي, مادەني جانە رۋحاني تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. باسپاسوز ار داۋىردە حالىقتىڭ مۇڭىن جەتكىزىپ, قوعامدىق ويدىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ, ۇلتتىق سانانىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتتى. قوجاكەەۆ وسى تاريحتى زەرتتەۋ بارىسىندا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ باستاۋىن, قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن جانە ۇلت زييالىلارىنىڭ كوسەمسوزدىك مۇراسىن زەردەلەۋگە نازار اۋداردى. «جىل قۇستارى», «كوك سەڭگىرلەر», «سارا سوزدىڭ ساردارلارى» سيياقتى ەڭبەكتەرى قازاق باسپاسوزىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قوسىلعان قۇندى ۇلەس بولدى. بۇل زەرتتەۋلەردە حح عاسىر باسىنداعى ۇلتتىق باسىلىمدار مەن قازاق پۋبليتسيستەرىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى قاراستىرىلدى. الاش زييالىلارىنىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى, ولاردىڭ ەلدىك مۇددە مەن ۇلتتىق يدەيانى سوز ارقىلى جەتكىزۋ جولىنداعى ەڭبەكتەرى قازاق باسپاسوزىنىڭ تاريحي نەگىزىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. قوجاكەەۆتىڭ زەرتتەۋشىلىك قىزمەتى ارقىلى جۋرناليستيكانىڭ تاريحى تەك گازەت-جۋرنالداردىڭ شىققان جىلدارىمەن ولشەنبەيتىنىن, ونىڭ ارتىندا حالىقتىڭ ارمان-مۇددەسى, قوعامدىق كۇرەسى مەن رۋحاني ىزدەنىسى جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. عالىم ۇشىن وتكەن تاريحتى زەرتتەۋ – ەسكى دەرەكتەردى جيناۋمەن عانا شەكتەلمەيتىن كۇردەلى جۇمىس. ۇلتتىق باسپاسوزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىنە نازار اۋدارۋ ارقىلى قوجاكەەۆ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تامىرى تەرەڭ ەكەنىن, ونىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلتتىق ويشىلدار مەن پۋبليتسيستەردىڭ زور ۇلەس قوسقانىن كورسەتتى. بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا رۋحاني ساباقتاستىق ورناتۋعا قىزمەت ەتتى. عالىمنىڭ ومىرىندەگى تاعى بىر ەرەكشە بەلەس – ۇستازدىق قىزمەتى.

ول ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ, جۋرناليستيكا فاكۋلьتەتىنىڭ دامۋىنا, كاسىبي مامانداردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. 1972–1986 جىلدارى فاكۋلьتەت دەكانى قىزمەتىن اتقارىپ, بىلىم بەرۋ مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستى قاتار الىپ جۇردى. ۇستازدىق – تەك بىلىم بەرۋ ەمەس, شاكىرتتىڭ بويىنداعى قابىلەتتى تانىپ, ونى دامىتۋعا جول اشۋ.

تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ۇستازدىق تۇلعاسىن ەلەستەتكەندە, تالاپ پەن تارتىپتى, كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارى قويعان تۇلعا بەينەسى كورىنەدى. جۋرناليستيكا – ەركىن وي مەن ساۋاتتى سوزدى قاجەت ەتەتىن ماماندىق. بىراق ەركىندىك جاۋاپسىزدىققا, ال شىعارماشىلىق ىزدەنىس نەمقۇرايلىلىققا اينالماۋى تيىس. جۋرناليستىڭ بويىندا بىلىم, ىزدەنىس, تىل مادەنيەتى, شىندىققا ادالدىق جانە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قاتار بولۋى كەرەك. مۇنداي قاسيەتتەردى شاكىرت بويىنا قالىپتاستىرۋ – ۇستازدىڭ باستى مىندەتى. قوجاكەەۆتىڭ كاسىبي تالاپتارى مەن عىلىمي ۇستانىمى جۋرناليستيكاعا كەلگەن جاستاردى ماماندىقتىڭ قادىرىن سەزىنۋگە تاربيەلەدى. ونىڭ ومىرى مەن قىزمەتىنە زەر سالعاندا, ۇستازدىڭ ەڭ ۇلكەن مۇراسى – شاكىرتتەرىنە قالدىرعان ويلاۋ مادەنيەتى ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.

ادامنىڭ اتى كىتاپتارىندا ساقتالۋى مۇمكىن, بىراق ونىڭ رۋحى شاكىرتتەرىنىڭ بويىنداعى بىلىمگە قۇشتارلىق, كاسىبي ادالدىق, ازاماتتىق ۇستانىم ارقىلى جالعاسادى. قوجاكەەۆ تاربيەلەگەن جۋرناليستەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ارقايسىسى وز سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, قازاق اقپارات كەڭىستىگى مەن عىلىمىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋى ۇستاز ەڭبەگىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتەدى. قازىرگى قوعام اقپاراتتى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جىلدامدىقپەن قابىلدايدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن تسيفرلىق پلاتفورمالار جاڭالىقتى ساناۋلى سەكۋندتا تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا اقپاراتتىڭ جىلدامدىعى ونىڭ شىنايىلىعىنا كەپىل بولا المايدى. جالعان حابار, دالەلسىز پىكىر, اسىعىس قورىتىندى, ادامنىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن جارييالانىمدار مەديانىڭ سەنىمىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. وسى جاعدايدا جۋرناليستىڭ كاسىبي بىلىمى مەن مورالьدىق جاۋاپكەرشىلىگى سىنعا تۇسەدى. ت

ەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ جۋرناليستيكاعا قاتىستى عىلىمي مۇراسى بۇگىنگى مەديانىڭ وسىنداي ماسەلەلەرىن تۇسىنۋگە دە باعىت بەرەدى. جۋرناليست قوعامنىڭ كەمشىلىكتەرىن كوتەرگەندە ماسەلەنى دالەلمەن, ادىلدىكپەن, تەڭگەرىمدىلىكتى ساقتاي وتىرىپ ساۋاتتى تىلمەن جەتكىزۋى قاجەت. سىن ايتۋ – بىرەۋدى قارالاۋ ەمەس, قوعامدىق پروبلەمانىڭ سەبەبىن اشىپ, ونىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋ. ساتيرا دا وسى ماقساتتان الىستاماۋى تيىس. كۇلكى ارقىلى قوعامدى ويلاندىرۋ ۇشىن قالامگەردىڭ وزى تەرەڭ ويلى, جاۋاپتى ارى ادىلەتتى بولۋى قاجەت. قازىرگى جاس جۋرناليستەر ۇشىن قوجاكەەۆتىڭ مۇراسى – كاسىبي باعدار عانا ەمەس, ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ دا ۇلگىسى. قانداي زامان كەلسە دە, قانداي تەحنولوگييا پايدا بولسا دا, جۋرناليستىڭ نەگىزگى مىندەتى وزگەرمەيدى: شىندىققا ۇمتىلۋ, حالىقتىڭ سەنىمىن ساقتاۋ, قوعامعا قاجەتتى ماسەلەلەردى كوتەرۋ. جاڭا مەديا فورمالارى جۋرناليستيكانىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتكەنىمەن, ونىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتەتىن – قالامگەردىڭ بىلىمى مەن ازاماتتىق كوزقاراسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال.

 

ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى كورنەكتى عالىم, پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان عىلىمي جانە شىعارماشىلىق جۇمىستار بايقاۋى

ورىنداعان: يبراگيم مادينا, 4-كۋرس ستۋدەنتى

عىلىمي جەتەكشى: مايكوتوۆا عالييا

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Все новости


Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться