logo
burger menu search Қазақша language menu
МҰРА

Автор: ADMIN

МҰРА 2026-01-21 15:42:00

Біз әлеуметтік желілерде:

«КӘЛИЛӘ МЕН ДИМНӘ» ТУРАЛЫ

news single

      Сонау көне заманда жазылып, ғасырлар бойы халық қазынасына айналып келе жатқан шығармалар некен-саяқ. Дүние жүзіне кең тараған үнді хикаяты «Кәлилә мен Димнәнің» ғұмыр жасы атақты араб ертегісі «Мың бір түннен» де егде. Шығыс табиғатынан туған ұшқыр ой, тапқыр тіл, адамдық ізгі қасиет бұл кітапқа өшпес өмір берді. Шытырман оқиғалы шағын әңгімелер оқушының жалықтырмайды, жетелеп отырады.

 

    Әр әңгіме өз алдына ғибрат - өнеге, оқырманға көп ой салады. Міне, соның бірі, бірі де болса бірегейі, осы «Кәлилә мен Димнә» десек қате баспаймыз. Бұл кітаптың алғашқы нұсқасы «Панчатантра» («Бес бәйіт») болып III ғасырда, үнді тілінде, Кашмирде жазылыпты. Жазған брахманның аты-жөні белгісіз. Мүмкін, үнді елінің ескіден келе жатқан данышпандығын жинап қорытқан болар.

 

    Бір жылдың ішінде осынша мол, мәңгі өлмейтін, дүниежүзілік өмір тәжірбиесін әр саладан толғап шығу бір адамның қолынан келе қоюы да оңай емес! Осы «Панчатантраны» алтыншы ғасырда парсы тіліне Барзуя деген дәрігер аударыпты, сегізінші ғасырда Әл-Мүкаф ұлы араб тіліне аударады.

   «Кәлиләні» аудару арқылы оның атағы дүние жүзіне жайылады. Айдай әлемге мәлім «Мың бір түннен» сегіз ғасыр бұрын жазылып, үш ғасыр бұрын араб тілінде жарық көреді. Біздің болжауымызша мұның түпнұсқасы көне санкрит болса керек, бірақ кесіп-пішіп айта алмаймыз, өйткені зерттеген бұрынғы аты шулы ғалымдар: «Әл-Бируни» де, Бузурджмихр де, Заху да, академик Крачковский мен Бертельс те анықтап мынандай тілде жазылды деген байлам жасамайды, оның үстіне алғашқы «Панчатантра» да, Бразуяның аудармасы да бізге жеткен жоқ. Кейінгі аудармалардың бәрі де араб тіліндегі «Кәлилә мен Димнәні» тірек етеді. «Панчатантрадағы» екі кейіпкер «Каратака мен Даманака» («Құзғын мен Жуасытқыш») араб тілінде «Кәлилә мен Димнә» (екі шиебөрі) болып шыққан. Осы араб тілінен көне еврей тіліне, грек тіліне аударылады.

 

   1762 жылы ескі латын тілінен орыс тіліне мұны Борис Волков аударады, бірақ бұдан бұрын грек тілінен көне славян тіліне аударылған екен. Ал 1923 жылы академик Крачковский мен Кузьмин екеуі қайта аударып, толықтырып бастырған осы еңбек орыс тіліндегі үшінші нұсқа,1816 жылы француз тіліне Сильвестр де Саси аударыпты. 1888 жылы өзбек тіліне ташкенттік Фазылұлла Иса аударса, бұдан бір жыл кейін – 1889 жылы татар тіліне Ғабдулғаллам Фаизханұлы аударады. «Кәлилә мен Димнә» - дүние жүзіндегі мәдениеті дамыған елдің бәріне әйгілі шығарма. Сондай-ақ қазақ тілінде де біз мұны бірінші рет аударып отырғанымыз жоқ. «Кәлилә мен Димнә» кітабының кейбір тараулары қазақ тілінде бұрын да болды. Мысалы, Жаһангер ұлы Шәді төре жазған «Бәлғұм бағұр» атты қиссаның 22-бетінде мынадай сөз бар: «Ат қоған «Бәһәр дониш» бір кітаптың Айтқанын білдірейін айлап ызхар» Аударып отырғанын өзі де жасырмайды. Бұл қисса таза қазақ тілінде жазылмаған, мұнда араб, парсы, түрік сөздері аралас кездесіп отырады.

 

   Осы тараудың ішіндегі басты кейіпкер – Бәрхаман. Мұны автор қате түсініп отыр, «брахман дініндегі бір адам» деудің орынына оны кейіпкердің аты деп ұққан. Ал бірнеше тілде жазылса да, қазақ аударып отырғаны айқын сезіледі, өйткені әлгі бәрхаманның әйелін суреттегенде: «Бар еді бір қатыны оның және, Сұлулық суретіне жоқ тұр шама, Жүзі гүл, шәші сүмбүл, лебізі бұлбұл, Келмеген ондай әйел бұл жәһәнға»,- депті. Осы қисаның 22-бетінен 46-бетіне дейін, «бес қатынның хикаясы» айтылады. Күйеулерін алдаған бес қатынның мекерлігін «бес бәйіт» деп атайды, онысы «Панчатантраға» («Бес кітап - бес әңгіме») мегзеп отырады, оның үстіне осы «Бес бәйітте» ұшырайтын әңгімелердің көбі «Кәлилә мен Димнәда» («Панчатантрада») кездеседі. 1917 жылы Сәкен Сейфуллин «Қалтасында біреудің» деген өлең жазады, оны «Парсы ақыны Шайх - Сағдиден» деп өзі көрсеткен екен. (Ал, Сағди XIII ғасырдың ақыны, «Кәлилә мен Димнәдан» мың жыл кейін туған ғой). Сол өлеңінде Сәкен: «Қалтасында біреудің Жұпары болса сақтаулы, Жұпарын ол дауыстап Көрмейді лайық мақтауды. Мақтамай-ақ әркімге Жұпардың өзі-ақ білдірер. Үндемей-ақ төңірекке Тәтті иісін жайып сіңдірер!» - дейді.

 

   Осынау Сәкеннің Сағдиден алуы даусыз, ал «Кәлилә мен Димнәда» бұл сөздің егеуқұйрыққа құзғын айтады. Өзбек жазушысы Абдулла Каххар «Қыпшақ» әңгімесінде «Үлкендігі шынашақтай қыпшақ деген торғайды білесіз бе? Аяғы қылдай... Сол торғай «аспан түсіп кетсе тіреп қалайын» деп, ұйықтағанда аяғын көтеріп жатады екен», - дейді. Осынша күрделі повестке өзек болған мына сюжет «Кәлилә мен Димнәда» да бар. Қазақ тілінде аңыз болып тараған ескі әңгімелердің нұсқасы да осы кітапта айтылған екен. Бір кезде Крылов мысалдарының аудармасы шықты, сонда «Көпірден өтіп бара жатқан ит аузындағы еттің көлеңкесін көріп суға түсіп кеткенде еттен де айырылып, судан да түк таппағанын» оқыдық.

 

   Міне, осы әңгіме «Кәлилә мен Димнәда» кездеседі. Баяғыда, «Айдаһарлы – Құдайберлі» дейтін нақыл әңгіме болушы еді, сол әңгімеде айдаһар мен Құдайберлі дос болады, ақырында Құдайберлінің жалғыз баласын айдаһар жұтып қояды да, Құдайберлі айдаһардың құйрығын кесіп тастайды.

 

   Сонда «балаң есіңе түскенде сен кешіре алмассың, ал құйрығым есіме түскенде мен кешіре алмаспын», - дейді де, айдаһар досынан ажырайды. Осы уақиға мұнда «Патша мен Фанза құс» болып аталады. Екеуінің мағынасы бірдей. Әрине, «ақыл-ауыс, ырыс-жұғыс» қой, бірақ осыларға сүйеніп тікелей аударма деген шұғыл байламға әзірше келе қою қиын, зерттеле түсуі керек сияқты. Екінші жағынан алсақ, өмір шындығы туғызған кейбір нақылдар, әр елде өзінше шешімін табуы да кәдік емес пе? Ал бірінен бірі туды деген пікірді қолдасақ, онда түп қазығы осы кітап болатыны сөзсіз, өйткені бұл үшінші ғасырдың жемісі.

 

  «Кәлилә мен Димнәні» ілгеріректе араб тілінен қазақ тіліне Сәкен Ғылыманов пен Ғұбайдулла Ахметов аударған екен, бұл екі кісінің қолжазбасы (араб әріпінде) қазір Қазақ Ғылым Академиясының кітапханасында сақтаулы. Танысқысы келетін ғалымдар мен әдебиетшілер көруіне болады. (Сәкен Ғылымановтың қолжазбасы №335, Ғұбайдулла Ахметов - №1636). Енді бір айтатынымыз: араб тілінен аударылған нұсқа бола тұрып, орыс тілінен неге аударып отырмыз? Міне, бұл сұрауға жауап берелік. Біріншіден – көкемдік жағына көңіл аудармай, олар жолма-жол, сөзбе-сөз аударуға тырысқан тәрізді. Екіншіден – мұсылман дініне үйлеспейтін жерлерін «жоныңқыраған» немесе бір жола аттап өткен екен. Үшіншіден – араб тілінен аударылған нұсқа көбінесе Крачковский текстіне сәйкеспейді, ал академик Крачковский «Панчатантраны» зерттеген көп материалдарға сүйеніп, араб тіліндегі «Кәлилә мен Димнәні» түзеткен де, жөндеген де, толықтырған да сияқты. Дін жолына мұқылас бағына қоймаған қазақ жұртшылығына шаманизм де, маздеизм де, брахманизм де, ислам да – бәрібір ғой, сондықтан Крачковский пайдалы болар деген үмітіміз зор. Аудару үстінде қиындықтар да болмай қойған жоқ. Мысалы, араб тілін жетік білмеуіміз көп ақсатты. Екіншіден, аңдар мен құстардың , хайуандар мен адамдардың, қалалардың түрлі-түрлі аталуы бірталай қиындық туғызды. Сәкен Ғылыманов «Кәлилә мен Димнәні» ең әуелі «екі күзен» деп аударып, артынан «түз иті» деп өзгертіпті. «Шакал» деген сөзді аударып отыр, ал оның аудармасын біз шиебөрі деп алдық.

 

   Кітапта кездесетін кісі аттарын біз де Крачковский бағытына сүйеніп өзгерттік. Мысалы: Кабарионды – Кинан Абизун, Коракнаханы –Куркана, Хаймонды – Гамион, Сенжинді – Сахин, Казонды – Касирун, Раһзинді – Раз, Жувираны – Жувейір, - деп алдық. «Байдаба, Бәйдәбә» деген есімді, біз «Бейдауа» («дауасыз») деп алдық, осыны дұрыс деп білеміз, өйткені бұл кітапта айтылған аттардың бәрінде де белгілі мағына бар, оның айтқан сөзі қате кетпейді, ол дауасыз, ол орындалмай қалмайды. Қорыта айтарымыз – екі мың жыл бойы дүниежүзілік мәдениеті дамыған елге үлгі-өнеге есебінде таралып кеткен «Кәлилә мен Димнәні» қазақ тілінде шығаруға өте ынталанып кірістік.

 

  Бұл жөнінде барымызды кейінгі ұрпақтың алдына тартып отырмыз. Бұл «Кәлилә мен Димнәнің» орыс тілінде үш аудармасы болса, «Гамлеттің» отыз аудармасы бар. Ендеше, заман ілгерілеп, мәдениет дамыған сайын тіл де, талғам да жаңғыра бермек, олай болса сол түлеп, жаңғырған өскелең дәуірге сай өз аудармашысын күтетін, адам өмірі бар жерде ескірмейтін кітап «Кәлилә мен Димнә» өзінің тиісті аудармашысын сол кезде де табар деп сенеміз.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Общество 2026-04-23

نا بلاگوۋسترويستۆو وزەرا سايران ي نابەرەجنوي ەسەنتاي ناپراۆيات بولەە ميللياردا تەنگە
img
Әлем 2026-04-23

Oñtüstik Koreyada joyğış wşaqtar soqtığıstı
img
Мир 2026-04-23

V YUjnoy Koree stolknulis' istrebiteli
news-img
overlay bottom
Мир 2026-04-23
V YUjnoy Koree stolknulis' istrebiteli

Последние новости

img
Қоғам 2026-04-23

Sayran köli men Esentay jağalauın abattandıruğa milliard teñge jwmsaladı
img
Қоғам 2026-04-23

سايران كولى مەن ەسەنتاي جاعالاۋىن اباتتاندىرۋعا ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى
img
Общество 2026-04-23

Na blagoustroystvo ozera Sayran i naberejnoy Esentay napravyat bolee milliarda tenge

Все новости

news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-04-23
Sayran köli men Esentay jağalauın abattandıruğa milliard teñge jwmsaladı
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-04-23
سايران كولى مەن ەسەنتاي جاعالاۋىن اباتتاندىرۋعا ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى
news-img
overlay bottom
Общество 2026-04-23
Na blagoustroystvo ozera Sayran i naberejnoy Esentay napravyat bolee milliarda tenge
news-img
overlay bottom
Общество 2026-04-23
نا بلاگوۋسترويستۆو وزەرا سايران ي نابەرەجنوي ەسەنتاي ناپراۆيات بولەە ميللياردا تەنگە
news-img
overlay bottom
Общество 2026-04-23
На благоустройство озера Сайран и набережной Есентай направят более миллиарда тенге
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-04-23
Сайран көлі мен Есентай жағалауын абаттандыруға миллиард теңге жұмсалады
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-04-23
Oñtüstik Koreyada joyğış wşaqtar soqtığıstı
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-04-23
وڭتۇستىك كورەيادا جويعىش ۇشاقتار سوقتىعىستى
news-img
overlay bottom
Мир 2026-04-23
V YUjnoy Koree stolknulis' istrebiteli
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться