Ұлттық құндылықтар

Автор: ADMIN

Ұлттық құндылықтар 2026-01-21 15:49:55

Біз әлеуметтік желілерде:

قوناق كۇتسەڭ, تاباق تارتا بىل

الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ۇيگە قىدىرا كەلگەن بەيتانىس نەمەسە تۋىس كىسىلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, اسا زور قۇرمەت كورسەتىلەدى. ال ەندى «قادىرلى قوناقتى كىم, قالاي كۇتەدى?» دەگەن اشىق اڭگىمەگە كەلسەك, بۇل جاعىنان قازاقتان اسىپ تۇسەتىن ۇلت جوق.الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ۇيگە قىدىرا كەلگەن بەيتانىس نەمەسە تۋىس كىسىلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, اسا زور قۇرمەت كورسەتىلەدى. ال ەندى «قادىرلى قوناقتى كىم, قالاي كۇتەدى?» دەگەن اشىق اڭگىمەگە كەلسەك, بۇل جاعىنان قازاقتان اسىپ تۇسەتىن ۇلت جوق. اسىرەسە, جىل باسى سانالاتىن از-ناۋرىزدا تانىمايتىن ۇيگە دە باس سۇقپاي, دام تاتپاي كەتپەۋگە بولمايدى. بۇعان باستى سەبەپ – قازاقتا ەجەلدەن قالىپتاسقان قوناقجايلىلىق قاسيەتى. اتا-بابامىزدا قوناق كەلسە «قۇت كەلدى», «قىرىقتىڭ بىرى – قىزىر, مىڭنىڭ بىرى – ۋالي» دەپ قوناعىن تەگىن تاماقتاندىرىپ, جايلى تىنىقتىرىپ, كوڭىلدى شىعارىپ سالعان. ەل ىشىندە قوناق بولۋ مەن قوناق كۇتۋدىڭ قالىپتاسقان داستۇرى بار. حالىقتىق ادەپ بويىنشا قازاق اۋىلىنا ەشقاشان جولاۋشى اتىمەن باسا-كوكتەپ كىرمەگەن. اۋىل شەتىنە ىلىگە اتىنان تۇسىپ, تانىس بولسا, تۇسەر ۇيىنىڭ تۋ سىرتىنان داۋىستاپ ادام شاقىرعان. ەگەر بەيتانىس ادام بولسا, اتىن بايلاسىمەن اۋىلعا قاراپ جۇرەلەپ وتىرعان. ونى اۋىلدىڭ ۇلكەنى شىعىپ قارسى العان.

«تۇسكى اسقا تۇستىك جەردەن, كەشكى اسقا كۇندىك جەردەن قوناق كەلەدى» دەمەكشى, «ەلگە سۇيكىمدى قوناق ەكىندىدە كەلەدى». كەشتەتىپ كەلگەن جولاۋشى «كەش جارىق!» دەپ ۇيگە كىرگەندە, ۇيدەگىلەر «قويىمىز ارىق, ەشكىمىز سارىق» دەپ ازىلمەن جاۋاپ بەرگەن. ال تۇندەلەتىپ جۇرگەن جولاۋشى بولسا, «قۇدايى قوناقپىز, ەسىكتى اش!» دەپ سىرتتان داۋىس بەرەدى. جولاۋشى تابالدىرىقتان اتتاسىمەن «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ بىرىنشى سالەم بەرەتىن بولعان. ەگەر ۇيدە وتاعاسى جوق بولسا, جۇرگىنشى استان دام تاتىپ, تۇنەمەگە باسقا ورىن ىزدەيدى. اۋىلعا تۇستە كەلگەن قوناق بولسا, وسى ماڭدا جۇرگەنىن وتاعاسىنا بىلدىرىپ, ول ۇيدىڭ تورىنە قامشىسىن تاستاپ كەتەدى.

قوناقتى قارسى الۋعا بايلانىستى دا ىرىمدار بار. ادال نيەت, اق كوڭىلمەن كەلگەنىن بىلدىرۋ ۇشىن قوناقتار ۇيگە كىرمەي تۇرىپ, نايزا, سويىل, شوقپارىن دودەگەگە ىلەدى. قارۋ-جاراعىن سىرتقا قالدىرىپ, قامشىسىن بۇكتەپ ۇستاعان كۇيى ۇيگە ەنەدى. سەبەبى قامشى جۇرگەن جەردە جىن-شايتان جۇرمەيدى.

«قوناقپەن ەرىپ قۇت كەلەدى» دەگەندى بەرىك ۇستاناتىن ۇي قوناعىن قارسى العان وتاعاسى ەسىكتى وزى اشىپ, الدىمەن ۇيگە قوناعىن كىرگىزەدى. ال شىعارىپ سالاردا, ۇي ەسىگىن قوناققا اشقىزادى. سەبەبى ۇي ەگەسى ەسىگىن اشسا, وندا قوناعىن قۋعانمەن بەردەي بولىپ سانالادى.

جامان ىرىمعا جاتاتىندىقتان قوناقتىڭ ۇيگە قۇرت شايناپ كىرۋىنە بولمايدى. كەرىسىنشە, دالاعا شىققاندا ىرىمشىك جەپ, اۋزى قيمىلداپ شىقسا, جاقسى ىرىم.

«قۇتتى قوناق» قونعاندا جوعالعان مالى تابىلىپ, كەلىنى امان-ەسەن بوسانىپ, قوي ەگىز تۋىپ, جاقسىلىق بولىپ جاتاتىنى دا بار. «قۇتسىز قوناق» كەلگەندە, كەرىسىنشە, جىلقىسى ۇرلانىپ, مالىنا قاسقىر شاۋىپ, تۇرلى قىرسىق, ساتسىزدىكتەرگە ۇشىرايدى-مىس. سوندىقتان دا

«قۇتتى قوناق كەلسە قوي ەگىز تۋادى».

قۇتسىز قوناق كەلسە, قويعا قاسقىر شابادى» دەيدى حالقىمىز.

قوناق قۇرمەتىنە مىندەتتى تۇردە ەت اسىلادى. وسى داستۇردىڭ بۇگىنگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا دا ۇمىتىلىپ قالماي كەلە جاتقاندىعى قايران قالدىرادى. تىپتى «ليمۋزين» مەن ۇشاق جالداپ سەرۋەن قۇرىپ, قىمبات مەيرامحانالاردا توي وتكىزەتىندەر دە «استىڭ ۇلكەنى» دەپ قوناقتارعا ەت تارتادى. تىپتى قازاقستانعا ات باسىن بۇرعان شەتەلدىك قۇتتى قوناقتار دا قازاقشا ەت جەپ, داستۇردىڭ ەرەكشە قۇرمەتىن كورەدى.

جالپى, مەيمان اتاۋلى – «ارنايى قوناق» (مال سويىپ شاقىرعان سىيلى قوناق), «قۇدايى قوناق» (كەزدەيسوق, بىر تۇنەپ اتتاناتىن بەيتانىس جولاۋشى), «قىدىرما قوناق» (الىستان اعايىن-تۋعاندارىن, قۇدا-جەگجاتتارىن ىزدەپ كەلىپ, جاتا-جاستانىپ, بىر مال جەپ كەتەتىن قوناق), «قىلعىما قوناق» (تاماقتىڭ پىسكەنىن اڭدىپ جۇرىپ, شاقىرۋسىز كەلىپ, ەت جەپ كەتەر سۇيكىمسىز قوناق) دەپ بولىنەدى.

قازاق ەلىندە كەز كەلگەن ۋاقىتتا قوناعىنا مال سويىپ بەرمەگەن, بىراق قوناققا دەپ ارقاشان سىباعا ساقتاعان. ماسەلەن, جاز ايلارىندا مەيمانعا ارناپ, قوي ىشىنەن مارقاسىن تاڭداپ سويسا, ال قىستىڭ كۇنى سوعىم ەتىنەن «مۇشەلى تاباق» تارتىلادى. نەگىزىنەن, الا جازداي اقپەن (سۇت, ايران, قۇرت, ىرىمشىك, قىمىز, شۇبات ت.ب.), قىس بويىنا قىزىلمەن (سوعىم ەتى, قازى-قارتا, جال-جايا, بۇيەن, شۇجىق ت.ب.) تىرشىلىك ەتكەن اتا-بابامىز, مالدىڭ وتە ارىعان, كۇننىڭ ۇزارعان شاعىندا – «ۇزىن سارىدا» مال سويماعان. بىراق ۇزىن سارىعا ارناپ, قىستا سويىلعان سەمىز مال ەتىنەن جارتىلاي قۋىرعان ەتتى توڭ مايىمەن قارىنعا قۇيىپ قاتىرىپ, جەرگە كومىس, تاستايتىن. قىس تاماعى تاۋسىلعان ساتتە كەلگەن مەيمانعا كومىپ قويعان ەتىنەن جانە ۇنعا ساقتاعان قازى-قارتا, جال-جاياسىنان مۇشەلى تاباق تارتاتىن. مۇنداي ەت قازىر مۇزداتقىشتاردا ساقتالادى. ال بازاردان مال الىپ سويا سالۋ – قازىرگى قازاققا تۇككە تۇرمايتىن شارۋا.

مال سويۋدىڭ دا وزىندىك جون-جوباسى بار:

ارنايى قوناق شاقىرىپ, توي جاساعاندا كەلۋشى كىسىلەر سانى وننان اسپاسا – بىر سەمىز مارقا, جيىرما بولسا – توقتىلى قوي نە ەكى ۇلكەن تۋ قوي, وتىزدان اسسا – بىر قۇلىن نە تاي سويىلعان. ال قۇدايى قوناققا قوي بالاسىنان «قوڭىر توقتى», ەشكى بالاسىنان «قارا شۇناق لاق», جىلقى بالاسىنان «تورىسىن» سويعان. وسىعان وراي تىلىمىزدە «قويدان قوڭىر, جىلقىدان تورى» دەگەن سوز ورالىمى بار.

قالىپتاسقان داستۇر بويىنشا, كوبىنەسە قوناققا ارناپ قوي سويىلادى. ول «بىزداۋ», «بۋناۋ», «ىرەۋ», «بۇزۋ» جانە «مۇشەلەۋ» رەتتەرىنەن تۇرادى. ادەتتە اتا-بابالارىمىز «مالىنىڭ ەتى اۋىر تارتادى» دەپ جۇما كۇنى سويعان. باۋىزدار الدىندا قوي باسىن قۇبىلاعا قاراتىپ, اياعىن جىپپەن بۋادى. «نيەتىڭ قابىل بولسىن!» دەپ «باس قوناق» باتا بەرگەن سوڭ, مارقانى باۋىزداپ, جانىن شىعارادى. وڭ اياعىنان باستاپ بۋنايدى, تەرىسىن ىرەپ, جۇدىرىقتاپ سىپىرىپ العان سوڭ قويدىڭ باسىن بولەك كەسىپ الادى.

ال بۇزۋ رەتى بىلايشا ىستەلەدى: سيراقتارىن كەسەدى, توسىن سوگەدى, وكپە-قولقاسىن سۋىرىپ, ىشەك-قارنىن تۇيىپ, تاباققا توڭكەرەدى. ەكى جەتىم قابىرعاسىن (بەس-بەستەن 10 قابىرعا), ەكى قول جاۋىرىنىمەن بىرگە جەكە-جەكە بولىپ الادى, ۇزىن قابىرعاسىن (سەگىز-سەگىزدەن 16 قابىرعا) سوگەدى. مويىن ومىرتقا مەن قارا ومىرتقاسىن ومىرادى, شاتىن ايىرىپ, ەكى سانىن كەسىپ الادى. سۇبەنى (ارتقى 10 قابىرعا) سوگەدى, بەل ومىرتقاسىن ومىرادى. وسىدان سوڭ بۇزعان ەتتى ون ەكى مۇشەگە – ەكى جامباس, ەكى اسىقتى جىلىك, ەكى ورتان جىلىك, ەكى جاۋىرىن, ەكى توقپان جىلىك جانە ەكى قارى جىلىككە مۇشەلەيدى.

باۋىرشى ەت پىسكەن سوڭ قوناقتاردىڭ جاسى مەن جولىنا قاراي «مۇشەلى تاباق» جاسايدى. ماسەلەن, «باس تاباققا» قوس جامباس, ەكىنشى تاباققا ەكى اسىقتى جىلىك, ۇشىنشىگە – ورتان جىلىكتەر, تورتىنشىگە –قوس جاۋىرىن, بەسىنشىگە ەكى توقپان جىلىك, التىنشى تاباققا ەكى قارى جىلىك تۇسەدى. سونىمەن قاتار ار مۇشەنىڭ جانىنا قوسىمشا سالىناتىن «جامباستارى» بولادى. مىسالى, جامباسقا قوسىمشا باس پەن ۇش ۇزىن قابىرعا, اسىقتى جىلىككە – ەكى قابىرعا, قالعان مۇشەلى تاباقتارعا – بىر-بىر ۇزىن قابىرعا قوسىلادى. سونداي-اق بارلىق تاباققا بىردەي قۇيرىق پەن باۋىر بولىنەدى. قالىپتاسقان ادەپ بويىنشا, باۋىرشى قوناق سانى 12 بولسا – بىر-بىر مۇشەدەن, 24 بولسا – ەكەۋ ارا بىر مۇشەدەن, 30 بولسا – ۇشەۋ ارا بىر مۇشەدەن ولارعا «سىباعا» بەرەدى.

ادەتتە قاق تورگە جولى ۇلكەن باس قوناق وتىرادى.

جولى مەن جاسىنا, اتاعى مەن دارەجەسىنە ساي قالعان قوناقتار «توراعاسىنىڭ» وڭى مەن سولىنان ورىن تەبەدى. ەڭ قۇرمەتتى قوناقتىڭ الدىنا «باس تاباقتى» تارتقان كەزدە, توراعاسى: «قۇدانىڭ ىرزالىعىنا تاۋبەڭ قابىل بوپ, مالباسىڭا بەرەكە بەرسىن!» دەپ نيەت بىلدىرەدى. مۇشەلى تاباقتان ەت تۋراۋشىلار باس پەن جامباستى توردە وتىرعان قارييالارعا, اسىقتى جىلىكتى ودان تومەندەگىلەرگە ۇسىنىپ, وسىلايشا رەت-رەتىمەن سىباعالى مۇشەلەرىن تارتادى. سونىمەن بىرگە كۇيەۋ بالاعا توس, ابىسىنعا ۇلپەرشەك, جاس بالالارعا سيراق, بوتەكە, قۇلاق, قىزعا قۇيمىشاق بەرەدى.

ىرىمداپ قىز بالاعا «شاشىڭ ۇزىن بولسىن» دەپ جەلكە, ەر بالاعا «شەشەن بول» دەپ تىلدىڭ ۇشىن, «باتىر بول» دەپ سۇبە مەن جۇرەك جەگىزەدى. «اكەڭ ولىپ قالادى» دەپ جاس بالاعا باس ۇستاتپايدى, «سۋ مي بولاسىڭ» دەپ مي, «سۋعا كەتىپ قالاسىڭ» دەپ جۇلىن, «جارىڭنان اجىراساسىڭ» دەپ تالاق جەگىزبەيدى. قىز بالاعا «قارتايعانشا وتىرىپ قالاسىڭ» دەپ كارى جىلىك, «جەڭىلتەك بولاسىڭ» دەپ قۇيىرشىق ۇستاتپايدى.

ەت جەلىنىپ, سورپا ىشىلگەن سوڭ, سول ۇيدىڭ كەلىنى وتىرعاندارعا يىلىپ سالەم بەرىپ, «اس سارقىتىن» الادى. توراعاسى «كوپ جاسا, قاراعىم!» دەپ وعان باتا بەرەدى.

قوي مۇشەلەرىنىڭ اتاۋلارى:

باس:

1. ۇستىڭگى باس سۇيەك

2. استىڭعى جاق سۇيەك

ومىرتقالار جەلىسى:

3. اۋىز ومىرتقا

4. باۋىزداۋ ومىرتقا

5. مويىن ومىرتقا

6. جەتىم ومىرتقا

8. ساباقتى ومىرتقا

9. بەل ومىرتقا

10. قۇيىمشاق