انا تiلi مەن قازاق قىزى. ماعان وسى ەكi سوز بiر-بiرiنەن اجىراعىسىز تابيعي تۇتاسىپ كەتكەن كيەلi ۇعىم تارiزدi كورiنەدi. اڭعارعانعا انانىڭ اق سۇتi مەن ايالى الاقانىسىز انا تiلiنiڭ قانات جايۋى مۇمكiن بە, سiرا. مەنiڭشە, مۇمكiن ەمەس. 

مەن بۇل تاقىرىپ بويىنشا سوز قوزعاۋ ۇشiن كوپ ويلاندىم, كوپ تولعاندىم. قازاقتىڭ حالىق ولەڭدەرi مەن ماقال-ماتەلدەرiن, ەرتەگi-اڭىز اڭگiمەلەرi مەن ەپوستىق جىرلاردى, قازاق جازۋشىلارى مەن جىراۋلار دۇنيەلەرiن, عۇلامالار تولعاۋلارىن شارلاپ شىقتىم. وز انالارىمىز بەن اپكە, قارىنداستارىمىزدىڭ تاعلىمعا تولى تابيعاتىن بارلاپ, كوز الدىمىزدا, الاقان اياسىندا وسكەن جانە بiلiم, عىلىم سالاسىنداعى قىزدارىمىز بەن نەمەرەلەردiڭ الىپ وتىرعان تاربيەمەن ونەگەسiن وي الەمiنەن وتكiزiپ, سارالاپ شىققانداي بولدىم.

رۋحاني تاريحىمىزدىڭ تارعىل بەتتەرiن پاراقتاساق, قازاق قىزدارى مەن قازاق ايەلدەرi, جالپى انالار الەمi تۋرالى تولعانباعان تۇلعالار سيرەك ەكەن. ونىڭ ۇستiنە جۇرەك تەربەر, سەزiم قوزدىرار قازاقتىڭ حالىق اندەرiنە, نەمەسە ماقال-ماتەلدەرiنە بiر سات كوڭiل اۋدارىپ كورەلiكشi. نەنi مەڭزەپ, نە ايتار ەكەن. بۇلاردا انالارعا, قىزدارعا تان ارi تاربيەلiك, ارi تاعىلىمدىق مانi ەرەكشە تولعامدار بار. سولاردى سارالاي كەلە مىناداي سوز ۇيiرلەرiن بايقادىق. ارينە الگi تاقىرىپتاردىڭ بارiن تولىق بايانداۋ مۇمكiن ەمەس. سوندىقتان بۇل جولى حالىقتىق ماقال-ماتەلدەر توڭiرەگiندە عانا كەيبiر ويلاردى القاعا سالعان جون-اۋ دەدiك. سونىمەن, وي قوزعايىق.

قازاق قاۋىمىندا قىز بالانىڭ ورنى ايرىقشا بولعان. ونى مىنانداي ماقال-ماتەلدەردەن انىق اڭعارامىز. اتا-بابالارىمىز قىزدى قوناق دەپ ەسەپتەپ, بارعان جەردە باعىنىڭ اشىلۋىن ۇيدە وتىرьپ قامداعان. بارىنشا iزەتتi, سىپايى, مەيiرiمدi دە iسمەر, قىلىقتى دا قىرمىزى بولۋىن ۇنەمi قاداعالاپ وتىرعان. ەركiن ۇستاعان, بiراق تىم ەركiنسiتپەگەن.

«قىز — ورiس, ۇل — قونىس» دەپ بiلگەندiكتەن قازەكەم ورiسiن كەڭەيتەر قىز بالاعا ايرىقشا كوڭiل بولگەن. «قىز مiنەزدi كەلسiن, ۇل ونەرلi كەلسiن» دەي وتىرىپ, «قىزعا قىرىق ۇيدەن تيىم» جاسايدى. قىز تاربيەسiندەگi جەڭگە رولi دە كوزدەن تاسا بولمايدى. «قىزى بار ۇيدiڭ جەڭگەسi سۇيكiمدi كەلەدi».

ويتكەنi اكە-شەشە ايتا المايتىن سىردى جەڭگە جەتكiزەدi. قىزدىڭ بالعىن بولمىس-بiتiمi مەن تاربيەسiنiڭ باسى-قاسىندا اياۋلى جەڭگەلەر جۇرەدi. سۇيگەن جiگiتi مەن ەكi اراداعى ادەپتi قارىم-قاتىناستىڭ تابيعي وربۋiنە سەپ بولاتىن وسى جەڭگەلەر. بۇلاردى جەڭگەتايلارمەن الماستىرۋعا بولمايدى.

اتا-انا قىزىنان ەشنارسەنi ايامايدى. ونىڭ ەشنارسەدەن مۇقتاجسىز, بۇلا وسۋiن قاداعالايدى. ويتكەنi قىزعا بەرگەندi قىزىر وتەيدi دەپ بiلەدi. سونىمەن بiرگە قازەكەڭ قىزدى بەتiمەن دە جiبەرمەيدi. «قىزدى قىمتاپ ۇستاعان ۇيالمايدى» دەي وتىرىپ, ولاردى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي وسiرۋدi پارىز سانايدى. ولاردىڭ ار-ۇياتىنىڭ ساقشىسى بارiنە جاۋاپتى ەكەنiن ەشۋاقىت ۇمىتپاعان. سودان دا بولار, بiر جاعىنان «قىز بەن جىلقى جاۋدىكi» دەپ قىز تاربيەسiنە مەيلiنشە ساق قارايدى. «قىز باققاننان قىسىراق باققان وڭايلىعىن» جادىنان شىعارماي باياندى وتانىن تاپقانشا وزiنiڭ, جاۋاپتى ەكەنiن ەش ۇمىتپاعان. سويتە تۇرا قىزدى جاعاداعى قۇندىزداي كۇتەدi.

«كۇيەۋ جامان بولسا قىزىڭنان» دەۋiندە ۇلكەن مان بار. وزiنiڭ وتباسىندا كەرەكتi تاربيەنiڭ بارiن كورiپ وسكەن قىز بالا, سوعان قوسا مiنەزدi دە قىلىقتى بولسا, پاراساتتى دا پايىمدى بولسا ەكەن دەيدi. «قىزدى كۇتە الماعان كۇڭ ەتەدi, جiبەكتi تۇتە الماعان جۇن ەتەدi». مۇنىڭ كوبi, نەگiزiنەن قىزدىڭ شەشەسiنە بايلانىستى دۇنيەلەر. سوندىقتان, قىز كورەتiن جiگiتتەر, الدىمەن جەڭگەسi ارقىلى شەشەسiنiڭ قانداي ادام ەكەنiن انىقتاعىسى كەلەدi. «شەشەسi جاماننىڭ قىزىن الما», نەمەسە «شەشەسiن كورiپ, قىزىن ال» دەۋدە وسىنداي ماقسات بار. 

زاماننىڭ باعىت-باعدارىنا قاراي ماقال-ماتەلدەر دە تۇرلەنiپ, وزگەرiسكە تۇسiپ وتىرادى. «شەشەسi وتىرىپ, سويلەگەن قىزدان بەزiن» دەپ كەلە, قىزدىڭ جاقسىسىن iزدەيدi. «اقىلدى قىز بiلiمگە جۇگiنەر, اقىلسىز قىز سوزگە iلiگەر» دەپ بiلەدi. وسىنداي نەگiزگi تاربيەلiك جۇمىستاردى جۇرگiزiپ العان سوڭ, قازەكەڭنiڭ قۇدايدان تiلەيتiنi قىزىنىڭ بارعان جەرiنە تاستاي باتىپ, سۋداي سiڭۋi. بارعان جەرiندە باعىنىڭ اشىلعانىنا قاتتى قۋانادى, باعى تايسا قاتتى كۇيiنەدi. قورقاتىنى — «قايتا شاپقان جاۋ جامان, قايتىپ كەلگەن قىز جامان» ەكەنi.

«شىققان قىز شيدەن تىسقارى» قىز بالانىڭ ەندiگi جەردەگi تiرشiلiگi شەكتەۋلiلەۋ بولاتىنى بەلگiلi. ول كەلiندiك جانە ايەلدiك داۋiر. بۇل قىز بالا ۇشiن مەيلiنشە جاۋاپتى كەزەڭ. جاڭا تۇسكەن كەلiنگە سىنشى دا, مiنشi دە كوپ. ول ەندi توركiنiندە العان تاربيەنiڭ قانشالىقتى ەكەنiن كورسەتۋگە تيiس. جەڭگەسi مەن شەشەسiنەن كورگەنiن iستەپ, قايىن جۇرتىنىڭ كوڭiلiنەن شىعۋعا تىرىسادى.

قازاق قىزدىڭ وز جۇرتى مەن بiرگە قايىن جۇرتىنىڭ دا تاربيەگە جاۋاپتى ەكەنiن قاتتى سەزiنەدi. ونىڭ قانداي ەلگە, قانداي وتباسىنا كەلiن بولىپ تۇسۋiنە كوپ نارسە بايلانىستى. «جاقسى ەلگە تۇسكەن كەلiن, كەلiن, جامان ەلگە تۇسكەن كەلiن كەلساپ». بۇل جەردە قايىن ەنەنiڭ رولi كورiنە باستايدى. كوبiنەسە «كەلiننiڭ قايىن ەنە توپىراعىنان جارالعانداي» بولىپ كەلۋiن قالايدى. شىنىندا كورگەندi ەلدەن شىققان قىزدىڭ كوسەگەلi ەلگە تاپ بولۋى زور باقىتتىڭ كەپiلi.

جاس كەلiننiڭ بەتiن اشۋ راسiمiنە قازاق حالقى ايرىقشا مان بەرگەن. مۇنداعى ماقسات اقىننىڭ استارلى دا ويلى, كوركەم دە شەبەر تiلiمەن جاس كەلiنگە كەلگەن جەرiنiڭ ۇلكەن-كiشiسiمەن, ەلi-جۇرتىمەن تانىستىرىپ iزەت-قۇرمەت كۇتۋi وزگە ەلدەردە بولا بەرمەيتiن ۇلتىمىزعا تان تاماشا داستۇردiڭ بiرi. بۇل ماڭگi ەستە قالار, ۇمىتىلماس ساتتەر. سوندىقتان «كەلiننiڭ بەتiن كiم اشسا, سول ىستىق» دەيتiن ناقىل سوز كوپتiڭ كوكەيiندە قالىپ قويعان. سويتiپ كەلگەن جەرiنiڭ تاربيەلiك مەكتەبiنەن وتە باستايدى.

قازاقتىڭ بۇل تۇستاعى تاسiلi دە وزگەشە. اتا-ەنە كوڭiلiندەگi ويدى كەلiنگە تۋرالاپ ەمەس, تۇسپالداپ جەتكiزۋگە تىرىسادى. تiپتi كوبiنەسە قىزىنا سويلەپ وتىرعان بولىپ, كەلiنiنiڭ قۇلاعىن دiتتەيدi, «قىزىم ساعان ايتامىن, كەلiنiم سەن تىڭدا» دەيدi. 

تۇبi كەلiننiڭ iس تiرلiگi «ەركەك ۇيدiڭ يمانى, ايەل ۇيدiڭ جيعانى, جاقسى ايەل — ىرىس, جامان ايەل — ۇرىس», «بiرلiكتەن بەزدiرەتiن دە — ايەل, سۇمدىقتى سەزدiرەتiن دە — ايەل», «ەرتە تۇرعان ەركەكتiڭ ىرىسى ارتىق, ەرتە تۇرعان ايەلدiڭ بiر iسi ارتىق», «جاقسى ايەل — جiگiت بiتكەنگە باق», «ۇيدi قىرىق ەركەك تولتىرا المايدى, بiر ايەل تولتىرادى» دەگەن ناقىلدارعا ساي جەتiلۋiن قاداعالايدى. 

سونىمەن بiرگە كەلگەن كەلiن تاتۋلىق جارشىسىنداي بولسا دەپ ارماندايدى. اسiرەسە ابىسىندار اراسىنىڭ ىنتىماقتى بولۋى كوزدەلەدi. «اعايىن تاتۋ بولسا ات كوپ, ابىسىڭ تاتۋ بولسا, اس كوپ». «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا بەزەرi جوق», «اعايىنعا قاراپ, مال وسەر, اعاشقا قاراپ تال وسەر».

قىز, ايەل, قاتىن, ابىسىن-اجىن, اعايىن تۋرالى ماقال-ماتەلدەردi سارالاي وتىرىپ, حالىق دانالىعىنا قايران قالاسىڭ. اتام قازاق ەشبiر جارعى, نۇسقاۋ جازىپ اۋرە بولماي-اق ارi قىسقا, ارi نۇسقا ناقىلدارمەن تاربيە-تاعىلىمنىڭ تاماشا ۇلگiسiن تۇيiپ ايتىپ وتىرعان.

وسىنىڭ بارiندە انانىڭ ورنى ايرىقشا. بارلىق iزگiلiك, مەيiرiم, شاپاعات ادام بالاسىنىڭ بويىنا انانىڭ اق سۇتiمەن دارىسا كەرەك .

«انا سۇتi بوي وسiرەدi, انا تiلi وي وسiرەدi». اربiر انا بويىنداعى تاعدىر بەرگەن بار اسىلىن توعىز اي تولعاتقان پەرزەنتiنەن اياماعان. ولاردىڭ اراسىنان سوز ۇستاعان اقىن دا, ەل قورعاعان باتىر دا, شەجiرە شەرتكەن عالىم دا, ەل قامىن جەگەن دانا دا, ۇلگi-ونەگە شاشقان ۇستاز تاعىسىن تاعى تالاي دۇلدۇلدەر مەن شەشەندەر, ومiر گوي-گويiن تۇيiندەگەن شەبەرلەر دە شىققان. ەل-جۇرتىنا ويران سالعان وپاسىزدار دا, قاتىگەز قارا نيەتتiلەر مەن حالقىن قانقاقساتقان جاۋىزداردا بولعان.

سوعان قاراماستان, اناعا تابىنبايتىن, وعان توقتامايتىن, ونىڭ الدىندا تiزە بۇكپەيتiن جان سيرەك. «انادان الىپ تۋادى», «انا باۋىرىنداعى بۇلاق», سوندىقتان انا الدىنداعى قارىزدىڭ وتەلمەگەنi وتە اۋىر. «اناڭدى مەككەگە ۇش ارقالاپ بارساڭ دا, قارىزىڭنان قۇتىلا المايسىڭ», «اناسىز قىز جاساۋعا جارىمايدى». ەندەشە «اناعا قاراپ قىز وسەر, اكەگە قاراپ ۇل وسەر». سول سەبەپتi, «اناسىن كورiپ, قىزىن ال».

بۇلار انا تۋرالى حالىق دانالىعىنان الىنعان بiرەن-ساران مىسالدار عانا. تاعىلىمعا تولى وسىناۋ تولعاۋلاردى تاراتا وتىرىپ, قازاق تiلiنiڭ تۇپسiز دە تەرەڭ بايلىعىنا, ويىڭدى كورiكتەندiرiپ, كوڭiل سارايىڭدى نۇرلاندىرا تۇسەر اسقان قاسيەتiنە قالايشا شاتتانبايسىز.