ادامعا قويىلاتىن باستى تالاپ — اسىل دا ىزگى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن, ۇلاعاتتى ازامات بولىپ شىعۋ. ويتكەنى ادام — وزىنىڭ ادامگەرشىلىگىمەن, قايىرىمدىلىعىمەن, ادالدىعىمەن جانە ادىلەتتىگىمەن ارداقتى. ادامگەرشىلىك — ادامنىڭ رۋحاني ارقاۋى.

جاستىق تاربيەسى جاستار — تاۋسىلماس كۇش پەن سارقىلماس قايراتتىڭ نىشانى. ابىلاي حان ادامزاتتىڭ جادىندا ماڭگىگە ساقتالعان تاريحي ميسسيياسىن اتقارعان تۇستا نەبارى 20 جاسىندا ەدى. ۆيزانتييا يمپەريياسىن تىزە بۇكتىرگەن شاعىندا فاتيح سۇلتان 21 جاسىندا بولعان ەكەن. ۇلى ەسكەندىر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتى قۇرعان كەزدە قىلشىلداعان جاس جىگىت بولىپتى. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ومىرىن كۇرەسپەن وتكىزگەن. ويتكەنى ولار — حالىق قامىن جەپ, جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەندەر.

وزىڭە جۇكتەلگەن مىندەتتى عانا ورىنداۋ ەڭبەكقورلىققا جاتپايدى. ەڭبەك قابىلەتىن تولىق قولدانعان ادام — ناعىز ەڭبەكسۇيگىش ادام.

جاستار تاريحي قۇندىلىقتار مەن رۋحاني قاسيەتتەرگە ۇمتىلىپ, وزدەرىن ومىر سۇرىپ وتىرعان زامانعا لايىقتاي بىلسە, كوڭىلدەگى كوكسەگەن مۇراتىنا قول جەتكىزۋ تىپتى دە قيىن بولماسى اقيقات.

سوندا عانا تاريحقا التىن ارىپتەرمەن اتتارىن جازدىرىپ كەتكەن ۇلى تۇلعالارمەن يىق تەڭەستىرە الادى, ال ايىرماشىلىق كەزەڭ مەن مەكەندە عانا بولماق.

جاستاردى جاقسىلىققا باستايتىن جاقسى قاسيەتتىڭ بىرى — اۋىزبىرلىك پەن ىنتىماق. وسى باعداردا وزىندىك بولمىسى قالىپتاسقان جاستى ەۋروپالىق مادەنيەت تە, وركەنيەتتى مەملەكەت تە, جەتىلگەن تەحنيكا دا قورقىتا المايدى. بىرلىك بولعان جەردە اردايىم تاتۋ تىرلىك بولماق. مۇنىڭ بارى جانكەشتىلىكتى, جانقييارلىقگى تالاپ ەتەدى.

ۇرپاقتىڭ جاڭارۋى مەملەكەتتىڭ بەرىكتىگىن, ونىڭ گۇلدەنۋىن ايقىندايدى. قازىرگى جاستار وسىنى جەتىك تۇسىنۋلەرى كەرەك. حالقىمىزدىڭ سان جاعىنان كوبەيىپ, ساپا جاعىنان تۇراقتاۋى — مىنە, وسى اقيقاتقا تاۋەلدى بولماق.

جاستار - ەلدىڭ بولاشاعى, بولاشاققا سەنىم ارتۋ — جەڭىستى دە جەمىستى كەلەشەكتىڭ كورىنىسى. جاستار مەملەكەتىمىزدىڭ كۋاتتى تىرەگى بولا السا, وندا ەكونوميكالىق داعدارىس پەن الەۋمەتتىك شيەلەنىس مۇلدەم باس كوتەرە الماس ەدى.

جاستار قوعامنىڭ بەلسەندى وزەگىنە اينالىپ, رەفورمانىڭ شەشۋشى كۇشى بولۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ەلىمىزدى وتكەنگە ەمەس, باياندى بولاشاققا الىپ بارۋعا بار كۇش-جىگەرلەرىن سالۋدان ايانباۋلارى قاجەت.

ۇلتجاندىلىق, وتانسۇيگىشتىك - اربىر ادامعا كەرەك قاسيەت. ادام بويىندا بۇل قاسيەتتەر بولماسا, ەلىنىڭ ازاماتى, وز حالقىنىڭ ۇلى مەن قىزى بولۋ مۇمكىن ەمەس.

وز وتانىن, وز ۇلتىن سۇيمەگەن ادامنان ەشكدنداي جاقسىلىق كۇتۋگە بولمايدى جانە ونىڭ وپاسىزدىق جاساۋى دا ابدەن مۇمكىن. ونداي ادامدار ەلىنىڭ قورعانى دا, پاتريوتى دا بولا الماس.

ۇلتجاندىلىق دەگەنىمىز - وز ۇلتىن سۇيۋ جانە وز حالقى ۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋ, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ, قايدا جۇرسە دە وز ۇلتىنىڭ بالاسى ەكەندىگىن ۇمىتپاۋ, سونىمەن قاتار باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراپ, وز حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسۋ.

ال, وتانسۇيگىشتىكتى ۇلتجاندىلىقتان بولىپ قاراۋعا استە بولمايدى. بۇل ەكى ۇعىم بىرىن-بىرى تولىقتىرىپ وتىرادى.

وتانسۇيگىشتىك دەگەنىمىز - وز جەرىنە, وز حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قانا ەمەس, سونىمەن قاتار وز وتانىن انام, جانىم, جۇرەگىم, ومىرىم, قانىم دەپ قاراپ, ومىرىن قييۋعا دايار بولا الۋ.

اربىر جاس وزىنىڭ ناقتى سەنىمىن, ۇلتى مەن جەرىنە دەگەن سونبەس سۇيىسپەنشىلىگىن دۇرىس قالىپتاستىرىپ, ەلىمىز بەن ۇلتىمىزدا قىزمەت دەپ سانالمايتىن اربىر ىستى بوس, پايداسىز دەپ ۇعىپ, بۇلاردى ساناسى مەن كوڭىلىنە ورنىقتى ەتىپ ورنالاستىرعان جاعدايدا, ونىڭ كوڭىلى مەن رۋحى سەرگەلدەڭگە سالىنباي, وزىن ساقگاپ قالا الادى.

دوستىق تاربيەسى

دوستىق –ادامداردى بىر-بىرىنە تۋعانداي باۋىر ەتىپ, جاقىن ەتەتىن, ارالارىن كىرشىكسىز تازا ەتىپ, بايلانىستىراتىن ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناس.

دوستىق سەزىمى ادامداردىڭ بويىندا جاراتىلعاننان بار. قانداي بولماسىن ادامنىڭ وز سىرىن ايتا الاتىن, دەرتىن سويلەي الاتىن, جارىلىپ شىنىن جاسىرمايتىن, ەش نارسەسىن بۇكپەلەمەيتىن ادامدارى بولادى. مىنە, ول — دوس ادام.

دوس بولۋ دەگەنىمىز ادامداردىڭ تانىسقاننان كەيىن بىر-بىرلەرىمەن جاي عانا ارالاسۋى ەمەس. دوس بولۋ — تانىسقاننان باستاپ شىنايى تىلەكتەستىكپەن ارالاسۋ, كەرەك كەزىندە قول ۇشىن بەرۋ, باسىنا قيىن جاعداي تۋىنداعان كەزدە جانىنان تابىلۋ, ونى قاجەتسىنۋ, سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ, الداماۋ.

دوستىق سەزىم ومىردىڭ وزىنەن تۋىندايدى. كىسى كۇندەلىكتى ارالاسىپ جۇرگەن ادامدارىنىڭ ىشىنەن وزىنىڭ جانىنا جاقىن, وز تابيعاتىمەن ۇندەس, وزىن ساتىپ كەتپەيتىن, ادالدىعىنا شۇبا كەلتىرمەيتىن جاندى كەزدەستىرەدى. سودان ونىمەن وتە جاقىن ارالاسا باستايدى. ۋاقىت وزا بىر-بىرلەرى اراسىندا مىزعىماس دوستىق ورنايدى.

حالىق پەداگوگيكاسىندا جىگىتتىڭ جاقسى-جامان بولماعى وسكەن ورتاسى, جورا-جولداسى جانە جانۇياسىنداعى دوستىققا بايلانىستى دەپ باعالانعان.

ونى "جاقسىمەن جولداس بولساڭ, جەتەرسىڭ مۇراتقا, جامانمەن جولداس بولساڭ, قالارسىڭ ۇياتقا", "جامانمەن جولداس بولساڭ, كەسىرى جۇعار, جاقسىمەن جولداس بولساڭ, نەسىبى جۇعار"- دەگەن سيياقگى ماقال-ماتەلدەردەن ايقىن كورەمىز.

وسىنداي حالىقگىق ماقال-ماتەلدەردى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ بازار جىراۋ:

جولداس بولساڭ جاقسىمەن, جەتەدى قولىڭ ماقساتقا. جولداس بولساڭ نامارتپەن, اۋناتار بىر كۇن باتپاققا. ەسىڭ بولسا ەرتەرەك, كۇن ىلگەرى كۇتىنىپ, بالەدەن اۋلاق باس ساقتا. ەكى تالاي جەرلەردە, ادامعا قايىر قىلمايتىن, اقشانىڭ تاتىن جالاعان, تۇسپەسىن ىسىڭ اقىماققا, -

دەپ, دۇنيە ۇشىن, مال ۇشىن دوس بولاتىن اقىماق, ارسىز, الدامپاز ادامداردان اۋلاق بول دەگەندى نۇسقايدى.

"بىر ادامنىڭ جانى مەن ەكىنشى بىر ادامنىڭ جانى بارلىق مىنەزدەرىمەن ۇيلەسەتىن بولسا, سوندا دوستىق سەزىمى پايدا بولادى", — دەپ تۇجىرىمداعان ماعجان جۇماباەۆ وز ويلارىن ارى قاراي بىلاي جالعاستىرادى:

"بالا بىراز ەسەيىپ, باسقا بالالارمەن ويناي باستاعان كەزدە, وندا دوستىق سەزىمى ويانادى. بىرگە وينايتىن بالالاردىڭ ىشىنەن بالا وزىنە دوس تاۋىپ الادى.

دوستىق سەزىمنىڭ بالاعا كوپ پايداسى بار. دوسىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ ۇيرەنگەن بالا وزىمشىلدىك مىنەزدەردەن اۋلاق بولادى. وزىنىڭ دوس بالاسىنىڭ سوزىن بالا ۇلكەن ادامنىڭ سوزىنەن دە ارتىق تىڭداعىش كەلەدى. سوندىقگان تاربيەشى بالانىڭ دوستارىنىڭ دۇرىس بالالار بولۋىنا قامقور بولۋعا مىندەتتى".

البەتگە, وزىنىڭ جان دوسى بار ادام باقىتگى عوي. ويتكەنى ادامنىڭ دوسى باردا ومىرى — توي, جانى — جاي, ۇيى — قىزىق, تۇزى — دۋمان, ۋايىمى جوق. قازاق ۇشىن دوسى بولىسپەگەن كۋانىش — قايعى. دوسسىز كورگەن قىزьگق —شىجىق. دوس ورتاقگاسپاعان بايلىق — يتكە تارتقان تاباقگاي قادىرسىز.

"ادام ومىرى اداممەن" دەگەن بار ەمەس پە? ەشبىر ادام جەكە وزىنشە ومىر سۇرە المايتىنى انىق. ول مىندەتتى تۇردە اينالاسىنداعىلارمەن ساناسۋعا مۇددەلى. بۇل ساناسۋ ادامدى ەرىكسىز كەيبىرەۋلەرمەن دوستىققا يتەرمەلەيدى.

كىسى وسىنداي جاندى وزىنىڭ مەملەكەتىندە تابۋى دا, يا بوتەن ەلدەن تابۋى دا مۇمكىن. نە بولماسا وز ۇلتىنان, يا وزگە ۇلتتان تابا الادى. دەمەك, دوستىقگىڭ شەگى بولمايدى. ادامنىڭ تىلىنە, دىنىنە, ناسىلىنە, ۇلتىنا قاراماستان دوستىق ورنايدى. ويتكەنى, دوستىقتاعى ەڭ ماڭىزدى نارسە — وزارا ۇعىسىپ-تۇسىنىسۋ, جاراسىپ جاقىن جۇرە الۋ, بۇكپەسىز بولۋ جانە ريياسىز بولۋ.

البەتتە, دوستىق — ەرىككەندەردىڭ ىسى ەمەس. بىر-بىرلەرىنە پەيىل-ىقىلاستارى تۇسكەن, جان-جۇرەگى قالاعان, كوزقاراستارى مەن وي-نيەتى ۇيلەسكەن, مىنەزدەرى سىيىمدى ادامدار عانا دوس بولا الادى.

"سەن دوسىڭنىڭ كىم ەكەنىن ايت, مەن سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتىپ بەرەيىن" دەگەن ماشھۇر سوز دوستاردىڭ جان دۇنيەسىنىڭ, وي-ورىسىنىڭ, تالعامى مەن الەۋمەتتىك كوزقاراستارىنىڭ بىر-بىرلەرىنە جاقىن بولۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى.

ادام وز ومىرىن دوستارىمەن باياندى ەتەدى.

ويتكەنى باراتىن نەمەسە شاقىراتىن دوسى بولماعان ادامنىڭ ومىرى — ەش قىزىعى جوق بەيشارا ومىر. بۇل ورايدا حالقىمىزدьڭ: "كوپ اقشاڭ بولعانشا, كوپ دوسىڭ بولسىن" دەگەن ناقىل سوزىن ەش جادىمىزدان شىعارماعانىمىز جون بولادى.

سالت-داستۇرىمىزدە ۇرپاقگان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان رۋحاني وسيەت بار. ول — دوستىققا ادالدىق. اتالارىمىز كەرەك كەزىندە جالعىز اتىن دوسىنان اياماعان, جالعىز جەيدەسىن دوسى ۇشىن شەشىپ بەرگەن ەكەن. يا, دوسى ۇشىن سۋعا تۇسىپ, وتقا كۇيۋ, كەۋدەسىن وققا توسەۋ وسى بولار.

ادامگەرشىلىك تاربيەسى

قازاق تىلىندە ادەپتىلىك, سىپايىلىق, ىزەتتىلىك دەگەن سوزدەردىڭ تۇپ ماعىناسى بىر. ول — ادامگەرشىلىك. ياعني اتا-انانى قۇرمەتتەۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, شىنشىل جانە ادىلەتتى بولۋ, سونداي-اق ادامنىڭ كوپشىلىك الدىندا وزىن-وزى ۇستاي بىلۋى.

ادامگەرشىلىك ادامزات قوعامىنىڭ دامۋ تاريحى ارقىلى قالىپتاسىپ, اربىر داۋىردىڭ وزىندىك قايشىلىقتارىمەن بىتە قايناسىپ, الى دە جەتىلىپ كەلەدى.

جومارتتىق, باتىلدىق, شىنشىلدىق, سىپايىگەرشىلىك, ادىلدىك پەن دوستىق, ار مەن نامىس جانە تاعى باسقا دا ادامگەرشىلىك كاتەگورييالارى سوناۋ كونە داۋىردەن باستالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن وز ماڭىزىن ەش جوعالتپاي كەلەدى. سونداي-اق, ادامزاتتىڭ ىشكى رۋحاني ادامگەرشىلىك دۇنيەسىنىڭ نەگىزگى فورمالارى — ۇمىت, سەنىم جانە ماحاببات ۇنەمى دامۋ ۇستىندە.

ادام... ادام بولۋ — قاسيەتتى اتاق. ادام اتىڭ بولعان سوڭ, سەن — اتا-اناڭنىڭ, ەلىڭنىڭ, وتانىڭنىڭ پەرزەنتىسىڭ. وتان الدىنداعى قارىزىڭ مەن پارىزىڭ — ەڭ ۇلى جاۋاپكەرشىلىگىڭ. ادام بولۋ ۇشىن اباي اتامىز ايتقانداي:

سۇيمەك, سەزبەك, كەيىمەك, حارەكەت قىلماق, جۇگىرمەك. اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك... اقىل كەرەك, ەس كەرەك, مىنەز كەرەك...

ادامگەرشىلىك حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىمەن, داعدىلى داستۇرلەرىمەن تىعىز بايلانىستى. ول جەكە ادامعا سىرتقى دۇنيە سيياقگى بولسا دا, سايىپ كەلگەندە ونىمەن بىردەي قويان-قولتىق قوسىلا كەتەدى. ال مورالь بولسا ادامنىڭ ىشكى سەنىمدىلىگى, رۋحاني كۋالاندىرىلۋى.

ادام بالاسىنىڭ قوعامدا باعالانۋى, دارىپتەلۋى, ارداقتالۋى — تىكەلەي ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنە بايلانىستى. ول ەگەر اينالاسىنداعىلارعا قايىرىمدى دا ادال بولىپ, بۇكىل قارىم-قاتىناستارىن ادامدىق تۇرعىسىنان رەتتەيتىن بولسا, ناعىز ادامگەرشىلىگى مول جان بولىپ شىعا كەلەدى دە, قوعامداعى سىيلى باعاسىن دا, ورنىن دا يەمدەنەدى.

جاقسىلىق پەن جاماندىق ادامنىڭ ىس-ارەكەتى ارقىلى ولشەنەدى. ال, بۇل ىس-ارەكەتتەردەن مورالьدىق قاسيەتتەر تۋىندايدى. وسى مورالьدىق قاسيەتتەرگە يە بولعان ادام ادامگەرشىلىكتىڭ نە ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى.

حالقىمىز قايىرىمدى جاندى ادامگەرشىل دەپ دارىپتەگەن. ويتكەنى ادامگەرشىل بولۋ قايىرىمدىلىقتى كەرەك ەتەدى. قايىرىمدى جان — وزگەنى, ياعني, وزىنەن باسقا ادامداردى ويلاۋشى جانە سولارعا قول ۇشىن بەرۋشى جان. ال, ادامداردىڭ قامىن جەۋ دەگەنىمىز ادامگەرشىلىككە كەلىپ سايادى.

سونداي-اق, حالقىمىز "جاقسى" دەگەن ۇعىمدى ادامگەرشىلىككە بالايدى. ويتكەنى, ەل ادامگەرشىلىگى مول ادامدى "جاقسى ادام" دەگەن. "جاقسى" بولۋدى دارىپتەپ, جاستاردى وسى تۇرعىدا ماقال-ماتەلدەر ارقىلى تاربيەلەي بىلگەن.

مىسالى, "جاقسى — اي مەن كۇندەي, الەمگە بىردەي", "جاقسى كەلدى دەگەنشە, جارىق كەلدى دەسەڭشى, جاقسىلىقتىڭ لەپەسىن الا كەلدى دەسەڭشى" دەگەن ناقىلدار جاقسى ادامنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە تۇنىپ تۇرعان جان ەكەنىن جەتە ۇقتىرىپ, وسىنداي بولۋ كەرەكتىگىنە ۇندەيدى.

جاقسى مەن جامان, ادالدىق پەن ارامدىق حالىق اۋزىندا بىلاي سالىستىرىلا سيپاتتالادى:

ايتقان سوزگە تۇسىنبەس, جامان ەمەي نەمەنە. سۇراعاندى بەرمەگەن , ساراڭ ەمەي نەمەنە. كىسى اقىسىن كوپ جەگەن, ارام ەمەي نەمەنە. سىرتىڭداعى قۋلىعىڭ, امال ەمەي نەمەنە...

ادامعا قويىلاتىن باستى تالاپ — اسىل دا ىزگى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن, ۇلاعاتتى ازامات بولىپ شىعۋ. ويتكەنى ادام — وزىنىڭ ادامگەرشىلىگىمەن, قايىرىمدىلىعىمەن, ادالدىعىمەن جانە ادىلەتتىگىمەن ارداقتى. ادامگەرشىلىك — ادامنىڭ رۋحاني ارقاۋى. وسىعان وراي كۇندەلىكتى ومىردە كىسىگە "جاقسى ادام" نەمەسە "جامان ادام" دەگەن ادەپتىلىك باعاسى بەرىلىپ جاتادى.

ال, ادەپتىلىك جاعىنان كىرشىكسىز تازا بولۋ دەگەنىمىز — ادامگەرشىلىكتىڭ اسقار شىڭى. ادامگەرشىلىك قارۋىمەن قارۋلانعان ادام وزگەلەردىڭ قايعى-قۋانىشىنا ورتاقگاسىپ, ولارعا قىسىلعىندا قول ۇشىن بەرەدى. ول — وزگەلەردىڭ جاقسى ادىستەرى مەن ىستەرىن وز باسىنا سىڭىرۋدىڭ, ومىردەگى ەڭ اسىل دا يگىلىكتى دەگەندەردى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا ەنگىزۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋشى.