logo
burger menu search Қазақша language menu
Қызықты оқиғалар

Автор: ADMIN

Қызықты оқиғалар 2026-08-31 15:05:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Арыстан мен Бұқа және Түлкі (Димнә) хикаясы

news single

     Арыстан:

— Сенің сөзің ызғарлы, бірақ адал достың айтқаны қатал болса да орынды ғой. Сенің айтқаныңдай Шатраба (бұқа) жау болса да, ол маған ешқандай зияндық жасай алмайды. Ол шөп жейді, мен ет жеймін, ендеше ол менің тамағым емес пе? Оны өзіме жау деп білмеймін, сол себепті онан қорқудың ешқандай реті жоқ. Арамыздағы қалыптасқан мызғымас достықты, барлық әскерімнің алдында оған көрсеткен құрметімді ол ескермейді дегенге сенбеймін. Енді оған негізсіз қаталдық танытсам, өз келісімімді өзім бұзған есуастық болар еді, — деді.

 

     Димнә:

   — «Ол менің тамағым» деген бос сөзбен өзіңді өзің алдама! Егер саған бұқаның өз күші жетпесе, ол басқалар арқылы-ақ сенің титығыңа жетеді. Бұрынғыдан қалған сөз бар: «Егер үйіңе танымайтын қонақ келсе, сен оның мінезін білмесең, өзіңді қауіптен аулақпын деп ойлама. Соның өзі немесе сол арқылы пәлеге душар болуың мүмкін». Осыған ұқсас жағдайды үйіне бүргені қондырған бит те басынан кешкен екен, — деді.

 

    Арыстан: — Битке не кезігіпті? — деп сұрағанда, Димнәнің айтқан мысалы мынау еді:

 — Баяғыда бір атақты бай адамның төсегіне бит түсіпті. Ол бай ұйықтап жатқанда қанын сорып, дыбысын білдірмей, денесінде ептеп жорғалап жүреді екен. Бір күні түнде әлгі төсекке бір бүрге келіп қонақтайды. Бүрге байды қатты шаққандықтан, бай оянып кетіп, төсекті ақтарып тінтеді. Сонда бүрге секіріп қашып құтылады да, бейшара бит табан астында қолға түсіп, өлім құшады. Бұл мысалды мен бұзық адамның зұлымдығынан сақтанудың қиын екенін дәлелдеу үшін айттым. Егер ол зиянды өз қолымен істей алмаса, басқа біреу арқылы мақсатын жүзеге асырады.

 

   Сен бұқадан қорықпасаң да, мына айналаңдағы әскери қызметкерлердің арамдығынан сақтан. Бұқа саған жауыздық істеу үшін солардың бірін үгіттеп, өз жағына шығарып алуы мүмкін. Меніңше, екеуіңнің араңдағы егес жақын арада бұрқ етеді. Арыстан Димнәнің сөзіне құлақ асып: — Сен маған енді қандай нұсқау бересің? — деп сұрады.

 

  Димнә: — Сынған немесе қажалған тісті жұлып тастамасаң, ол ауырғанын қоймайды. Асқазанға жақпаған ас құсық болып кері шығады. Сол сияқты, қас жауыңнан құтылудан өзге шара жоқ, — деді.

 

  Арыстан: — Сен мені Шатрабамен сөйлеспейтіндей етіп, мүлде билеп барасың. Сенен өтінішім: оған барып менің бұл ойымды жеткіз де, бұл арадан кет деп бұйыр. Баратын жерін өзі білсін, — деді. Бұл бұйрық Димнәға ұнамады. Өйткені арыстан бұқамен кездесіп кінәласса, бұқаның өзін ақтап айтқан сөздерін естіп, өзінің өтірігі ашылып қалады деп қорықты.

 

    Сондықтан Димнә арыстанға бұрылып: — Мен бұқаға барып, оның қылмысын бетіне басуды орынсыз деп білемін. Ей, патшам! Өзің ойланшы, сен күдігіңді оған тікелей айтпай тұрғанда не істеймін десең де еркің емес пе? Егер оған ойыңды алдын ала естіртсең, ол саған ойлаған жауыздығын тезірек іске асыруға асығады әрі саған қарсы дайындалып үлгереді.

 

    Ал бұл арадан кеткен күннің өзінде де, ол саған қарағанда анағұрлым опасыз болып шықпай ма?

 

   Парасатты патшалар жазықтының айыбын әйгілемей, жазасын жарияламайды. Айыбына қарай — жазасы, құпия жазыққа — жасырын жаза, әйгілі жазыққа — ашық жаза қолданылады, — деді.

 

    Арыстан: — Егер патша біреуді дәлелсіз, жай күмәнмен ғана жазаласа, онда ол өзіне-өзі зәбір көрсеткені, — деді.

 

  Димнә: — Иә, сөйтсе де, ол сенің алдыңа қамсыз отырғанда келіп қалып жүрмесін. Менің шамалауымша, ол келгенде оған үңіле қарасаң, ниетінің бұзық екенін ешкім айтпай-ақ өзің аңғарасың. Оның белгілері мынадай болады: кескіні өзгеріп, аяқ-қолы қалтырайды, оңды-солды алақтап қарай береді және мүйіздері сүзуге оңтайланып тұрады, — деді.

 

  Арыстан: — Жарайды, ол келгенде мен сақ болайын. Егер сен айтқан белгілерді сезсем, оның ниетінің қара екеніне күмәнім қалмас, — деп жауап берді. Димнә бұқа туралы арыстанның жүрегіне қыбын тауып, қаяу түсіргенін ұқты. Шығып бара жатып, ол арыстанның енді бұқадан қатты сақтанатынына шүбәсіз сенді. Артынша бұқаға барып, арыстанды шағыстыруды ойлады.

 

   Бірақ бұл барғанын бөтен біреуден естіп қояр деп қорқып, арыстанның өз аузынан рұқсат алғысы келді:

— Мен бұқаға барып, оның не істеп жүргеніне зер салып, әңгімелесіп сыр тартсам қайтер еді?

 

   Егер одан бір қауіп сезе қойсам, өзіңе келіп жеткізер едім, — деді. Арыстан оның баруына рұқсат берді. Димнә бұқаға барғанда, жүдеп-жадап әбден қайғырған жанның кейпін танытты.

 

  Шатраба (бұқа) оны көре сала сәлем беріп:

 

  — Кездеспегенімізге бірнеше күн өтті ғой. Саған қандай жағдай бөгеу болды? Денсаулығың қалай? — деп сұрады.

 

   Димнә: — Өз басын өзі билей алмаса, тағдыры біреудің қолында болса, оған тағы тұрақтап сене қоймаса, дәйім қауіп пен үрейде жүрсе, ондай адамда денсаулық бола ма?

 

  Сағат сайын жанын шүберекке түйіп жүрген жанның күйі не болмақ? — деді ауыр күрсініп.

 

   Бұқа: — Соншалықты саған не болды? — деп сұрағанда,

 

   Димнә: — Жазмыштан озмыш жоқ. Тағдырмен кім күресе алады? Ұлы дәрежеге жетіп, оған дандайсып, мастанбаған кім бар? Құмарлықты күйттеп, апатқа ұшырамаған кім бар? Әйелдің тұзағына түспей кеткен кім бар? Біреуге жарамсақсып жүріп, қорлыққа ұшырамаған кім бар? Патшамен дос болғандардың ішінен жала жабылмай, өсек ермей кеткен кім бар? Кеткен қонақты аттандырып, жаңасын қарсы алып отыратын жеңілтек әйел тәрізді, патшаның да опасы аз, тұрақсыз болатынын бұрынғылар тауып айтқан ғой, — деді.

 

   Шатраба: — Мына сөздеріңнен сескеніп тұрмын. Жүрегіңде арыстан туралы әлдебір күдік бар тәрізді ғой? — деді.

 

  Димнә: — Мен оған сенбеймін, бірақ бұл менің өзім туралы емес, сенің қауіпсіздігің туралы. Маған қандай борышты екеніңді, екеуіміздің арамыздағы сүйіспеншілікті өзің білесің. Бір кезде арыстан саған мені жұмсағанда, жанымды ортаға салып, достық міндетімді орындаған едім. Ендеше, саған шұқшия төнген қауіпті біле тұрып, айтпауға арым жібермейді, — деді.

 

  Шатраба: — Ол қандай қауіп? — деп сұрағанда,

 

  Димнә: — Маған бір сенімді досым айтты. Арыстан өзінің кейбір сырластарына: «Осы бұқаның семіздігіне қатты қызығып жүрмін, ал оның маған енді керегі де шамалы. Пайдаланарлық ешбір реті жоқ. Меніңше, оны жарып тастап, етін бәріміз жесек мақұл болар еді», — депті. Осы сөз құлағыма тигенде, оның опасыздығын түсіндім де, басыңды аман сақтаудың шарасына кіріс деп кеңес беруге келдім, — деді. Шатраба Димнәның сөзін тыңдап, оның бұрынғы жақсылықтарын есіне түсірді де, арыстан туралы көңіліне күдік ұялатып, бұл сөздерді шындық деп қабылдады.

 

   Шатраба: — Арыстанның маған опа қылмауы орынды емес. Оған да, оның әскеріне де ешбір жазығым жоқ еді. Тегі, маған өтірік жала жауып, шағыстырушы біреу бар шығар. Арыстанның достары пасық адамдар, мына қулық солардың ісі. Жаман адамның достығы қатты қайғыға ұрындырады. Суға шағылысқан жұлдыздың сәулесін көріп, балық екен деп ұстамақшы болған үйрек сияқты, арыстан да қателесіп отыр. Үйрек бірнеше рет бос әрекеттен кейін балықтың жоқтығына көзі жетіп, кейін шын балықты көргенде де «бұл да сәуле шығар» деп ұстауға әрекет қылмапты дейді. Егер арыстанға мен туралы өсек жетсе, мені оңаша шақырып тексеруі керек еді. Мен оның ризалығын тілеп жүрсем, оның себепсіз қастық ойлауы — түсініксіз жайт. Мен кейде арыстанның кейбір көзқарастарына оны жақсы көргендіктен, адал ниетпен қарсы келетінмін. Ол «болмайды» дегенге мен пайдасы тиеді-ау деген сөзді оңашада ғана айтатынмын.

 

    Ақыл айтқанда жаны ашыр адамнан, ауруды емдеуде дәрігерден, заң мәселесінде маманнан шындықты жасырған жан оңбайды. Егер бұл әкімнің мастануынан болса, онда амал не? Даналар айтқан екен: теңіздің тұңғиығына бойлаған жан қатерге кезігеді, ал әкімнің қасында жүрген адам бұдан да қауіпті жағдайда болады. Түбі бір сүрінбей қоймайды. Мүмкін, менің ажалым өз бойымдағы игі қасиеттерімнен шығар. Әдемі ағаштың бүлінуіне өзінің ауыр жемісі, тауыс құсының пәлеге душар болуына оның құлпырған құйрығы, жүйрік аттың түбіне жетуіне оның өз жүйріктігі себеп болады. Ақылы кемел адамның жақсылығын көре алмайтын іші тар жауыздар көп қой.

 

 

   Егер бәрі тағдырдың ісі болса, оған да шара не? Жарлыны байытып, байды кедей ететін, батырды қорқақ ететін де — тағдыр, — деп түйді.

 

  Димнә: — Арыстанның ойына алғаны бөтен біреудің ықпалынан емес, бұл тек қана опасыздықтың нәтижесі. Опасыз озбырдың тұңғыш сыйы — тәтті, соңы — у болады, — деді.

 

   Шатраба: — Сөзіңнің дұрыстығына ант ішуге бармын. Тіпті өлім аузында тұрғандай сезінемін. Ажалдан аман қалған күннің өзінде, ол ет жейді, мен шөп жеймін, мұндай өмірде қандай ләззат болмақ? Қанағатсыздыққа лағынет жаусын! Жолымнан адасып, құмырадағы балдың иісіне қызығып, ішіне түсіп қысылып өлген ара сияқты болдым.

 

   Кімде-кім өз несібесіне місе тұтпай, төніп тұрған қауіпті елемесе, пілдің құлағынан ағатын сұйықтыққа қызығып, іздеп барып, пілдің құлақ қағуынан өлген шыбынның кейпін киеді. Бар ынтасын опасыз кісіге арнаған жан — сортаң жерге дән еккен немесе өлі мәйітке ақыл айтқан адаммен тең, — деді мұңайып.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Қоғам 2026-09-08

Jas otbası ata-anadan bölek twruı kerek pe: qazaqstandıqtar ne deydi
img
Новости 2026-09-08

200 رەشەنيي بەز سوگلاسوۆانييا: ۆ وبلاستي اباي چينوۆنيكي نەزاكوننو وتكازالي ينۆەستورام
img
Новости 2026-09-08

200 reşeniy bez soglasovaniya: v oblasti Abay çinovniki nezakonno otkazali investoram
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-08
200 reşeniy bez soglasovaniya: v oblasti Abay çinovniki nezakonno otkazali investoram

Последние новости

img
Жаңалықтар 2026-09-08

200 şeşimniñ 8-i zañsız: Abay oblısında şeneunikter jazalandı
img
Жаңалықтар 2026-09-08

200 شەشىمنىڭ 8-ى زاڭسىز: اباي وبلىسىندا شەنەۋنىكتەر جازالاندى
img
Новости 2026-09-08

200 reşeniy bez soglasovaniya: v oblasti Abay çinovniki nezakonno otkazali investoram

Все новости

news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-08
200 şeşimniñ 8-i zañsız: Abay oblısında şeneunikter jazalandı
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-08
200 شەشىمنىڭ 8-ى زاڭسىز: اباي وبلىسىندا شەنەۋنىكتەر جازالاندى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-08
200 reşeniy bez soglasovaniya: v oblasti Abay çinovniki nezakonno otkazali investoram
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-08
200 رەشەنيي بەز سوگلاسوۆانييا: ۆ وبلاستي اباي چينوۆنيكي نەزاكوننو وتكازالي ينۆەستورام
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-08
200 решений без согласования: в области Абай чиновники незаконно отказали инвесторам
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-08
200 шешімнің 8-і заңсыз: Абай облысында шенеуніктер жазаланды
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-09-08
Jas otbası ata-anadan bölek twruı kerek pe: qazaqstandıqtar ne deydi
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-09-08
جاس وتباسى اتا-انادان بولەك تۇرۋى كەرەك پە: قازاقستاندىقتار نە دەيدى
news-img
overlay bottom
Общество 2026-09-08
Doljna li molodaya sem'ya jit' otdel'no ot roditeley: çto dumayut kazahstancı
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться