بالا تاربيەسiندە وتباسىنىڭ ورنى ەرەكشە. ونى قوعامدىق تاربيەنiڭ قانداي سالاسى بولسا دا الماستىرا المايدى. وتباسىنىڭ نەگiزi بالانى ومiرگە كەلتiرۋ عانا ەمەس, وعان مادەني - الەۋمەتتiك ورتانىڭ قۇندىلىعىن قابىلداتۋ, ۇرپاقتىڭ, اتا-بابالاردىڭ, ۇلىلاردىڭ اقىل-كەڭەس تاجiريبەسiن بويىنا سiڭiرۋ, قورشاعان ورتا, ادامزاتقا, وز قوعامىنا پايدالى ەتiپ تاربيەلەۋ. ۇلكەن ۇرپاقتىڭ تاجiريبەسi, ومiردەگi بەدەلi, اقىل-كەڭەستەرi, اتا-انانىڭ وز بورىشىن مۇلتiكسiز ورىنداۋى, بiر-بiرiن قۇرمەتتەۋi – ۇلكەن تاربيە مەكتەبi. بالا دۇنيەگە كەلگەن كۇننەن باستاپ اتا-انانىڭ ىقپالىندا بولىپ, ومiرگە باعىت بەرۋشi تاربيە مەكتەبiنەن نار الادى. 

"قاتتى تارتiپ كورسە بالا كۇنiندە,

ونەرiمەن قۋانتادى تۇبiندە.

بالا نەنi بiلسە جاستان, ۇيادان–

ولە-ولگەنشە سونى تانىر قييادان.

ونەر - بiلiم بەرەم دەسەڭ باسىنان,

بەر وقۋعا بالالاردى جاسىنان,

اتا - انادان وسiپ ۇرپاق تاراعان,

جاقسى-جامان بولسا, بالا – سولاردا",1 دەپ, حI عاسىردا جۇسiپ بالاساعۇن ايتقانداي, اتا-انالار بالالارىنىڭ جەكە ەرەكشەلiكتەرiن جاس كۇننەن تانىپ, سوعان قاراي باعىت - باعدار, تاربيە بەرۋدiڭ ماڭىزى ەرەكشە. اتا-انا بالالارىنا جاقسى تاربيە بەرۋدە قوعام الدىندا جاۋاپتى. سىيلاستىق, تۇسiنiستiك, ۇلكەن جاۋاپكەرشiلiك سەزiمدەرi بار وتباسى – باقىتتى وتباسى. باقىتتى وتباسىندا عانا اتا-انا جانە ولاردىڭ بالالارىنىڭ وزارا قاتىناسى مازمۇندى, بەرiلگەن تاربيە سiڭiمدi جانە نەگiزدi.

اتا-انا بالا تاربيەسiنە ەرەكشە مان بەرۋi قاجەت. انا– بالا تاربيەسiندەگi ەرەكشە تۇلعا. تاربيەنiڭ نەگiزi "انانىڭ الديiنەن" باستالادى ەمەس پە?! 

اباي قازاق ايەلiنiڭ, انانىڭ وتباسىنداعى ورنىن ەرەكشە جىرلايدى. جالپى, " ادام بويىنداعى بارلىق قاسيەتتەر انانىڭ اق سۇتiنەن جارالعان" دەگەن عۇلامالىق ويدى تاراتا كەلە, ول قاسيەتتەردiڭ مiندەتتi تۇردە تاربيەلەنۋi قاجەتتiگi تۋرالى ايتادى. اباي جەتiنشi قارا سوزiندە بىلاي دەيدi: "جاس بالا انادان تۋعاندا ەكi تۇرلi مiنەزبەن تۋادى. بiرەۋi iشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۋسا, بiرەۋi–بiلسەم ەكەن دەمەكتiك. نە كورسە سوعان تالپىنىپ, جالتۇر-جۇلتىر ەتكەن بولسا, سوعان قىزىعىپ, اۋزىنا سالىپ, دامiن تاتىپ, تاماعىنا, بەتiنە باسىپ قاراپ, سىرناي, كەرنەي بولسا داۋىسىنا ۇمتىلىپ, ونان ەر جەتiڭكiرەگەندە يت ۇرسە, مال شۋلاسا دا, بiرەۋ كۇلسە دە, بiرەۋ جىلاسا دا تۇرا جۇگiرiپ, "ول نەمەنە", "ول نەگە ۇيتەدi", " بۇل نەگە بۇيتەدi" دەپ, كوزi كورگەن, قۇلاعى ەستiگەننiڭ بارiن سۇراپ, تىنىشتىق كورمەيدi. مۇنىڭ بارi ومiرگە جاڭا كەلگەن نارەستەنiڭ جان قۇرامى, "بiلسەم ەكەن, كورسەم ەكەن, ۇيرەنسەم ەكەن" دەگەنi».

قاتىگەز, زۇلىم ادامدار دا اق سۇت بەرگەن انا الدىندا باس يگەن. وسى ورايدا دومالاق انانىڭ ( نۇريلانىڭ) "ديھنات ماما" اتانۋ تاريحى دا قىزىق. بۇلاق باسىندا قارا لاشىقتا قالعان قاراپايىم ايەل تاپقىرلىق تانىتىپ, قاراقشىلاردىڭ تەرiس قىلىعىنا توسقاۋىل قويادى. بۇل ەپيزودتار بۇگiنگi ۇرپاقتى ۇلى اجەمiزدiڭ ادامگەرشiلiك ونەگەسiن قاستەرلەۋگە, تالiم الىپ, ونى كوكiرەگiنە ورنىقتىرۋعا ۇندەيدi.2 اسiرەسە, دومالاق انانىڭ مەيiرiمدiلiككە شاقىرۋى انا الدىندا باس يگiزەدi. ۇلى جامبىل دومالاق ەنەنiڭ قادiر-قاسيەتiن, اۋليەلiگiن تەرەڭ تۇسiنiپ, ۇلكەن جۇرەكپەن جىرلايدى. وزi دە ۇلى اناسىنا تاعزىم ەتە تiل قاتادى. شەرحان مۇرتازانىڭ سوزiمەن ايتقاندا: «ۇلى انامىزدىڭ ارتىندا, باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا سوزىلىپ جاتقان قىرۋار ۇرپاق بار. ولاردىڭ iشiندە ەرجۇرەك مىقتىسى دا, وسالى دا جەتiپ جاتىر".3

" حۇIII عاسىردىڭ اياعىندا دۇنيەگە كەلگەن بالا پۋشكين دە, حIح عاسىردىڭ ورتا شەنiندە قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىندا دۇنيەگە كەلگەن اباي دا شەشەسi مەن اجەسi بەرگەن تاربيە ۋىزىن ەمiپ وسەدi. امال جوق, 1630 جىلدارى جازىلعان سلوۆاك پەداگوگى يان اموس كومەنسكييدiڭ " انالار مەكتەبi" ەڭبەگi ەسiڭە تۇسەدi دە, انا قۇدىرەتiنە امالسىز باس يەسiڭ"4 دەپ تولعانادى " ەرتە جاستان تاربيەلەۋ تاعىلىمدارى» ماقالاسىنىڭ اۆتورى. 

اتا-انا تاربيە بەرۋدە, اتا-بابامىزدىڭ سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپىندا جۇرگiزiلگەن ۇلگi-ونەگەسiنiڭ مانi زور. سوز قادiرiن بiلەتiن زاماندا بiر اۋىز سوزدiڭ iشكi ماعىناسىن جەتە تۇسiنiپ, سودان وزiنە تالiم العان بابالارىمىزدىڭ قاسيەتiنە نە جەتسiن. سونداي -اق, اتامىز جۇسiپ بالاساعۇن وزiنiڭ "قۇتتى بiلiك" ەڭبەگiندە:

اق سۇتپەن بiرگە سiڭگەن جاقسىلىق

اينىمايدى ەش, العانشا اجال قاپسىرىپ.

ەت سۇيەكپەن بiرگە بiتكەن قىلىعىڭ,

وزگەرمەيدi سالعانشا اجال قۇرىعىن.

مiنە, جۇسiپ بالاساعۇن اتامىزدىڭ "قۇتتى بiلiك" ەڭبەگiندەگi ويلار انا سۇتiمەن دارىعان قاسيەتتi داستۇرلەر حالىقتىڭ سالت-ساناسىنان بەرiك ورىن الاتىندىعى ايتىلعان.

بالاعا, اسiرەسە, انا وتە جاقىن كەلەدi. ال وتباسى تاربيەسiندە اكەنiڭ دە, انانىڭ دا ورنى بولەك. اكە مەن انا بالانىڭ العاشقى ۇستازى. اسiرەسە, اكەنiڭ رولi ەر بالانى تاربيەلەۋدە باسىم. اكە ۇلىنا وزiنiڭ بار ونەرiن, ەستiپ-بiلگەن بiلiمiن تۇگەل ۇيرەتۋگە تىرىسادى. ال ۇل بالا وز تاراپىنان اعاعا, اكەگە ەلiكتەپ, ودان ۇيرەنگەن. "اتا كورگەن وق جونار" دەگەن وسىدان شىققان. 

قازاق حالقىنىڭ " اتا – بالاعا سىنشى" دەگەن ماقالى بار. ار اكە وز بالالارىنىڭ ەرەكشەلiكتەرiن, قانداي iسكە بەيiمدiلiگiن دامىتۋعا تىرىسىپ, ەرتە اڭعارىپ, ان مەن كۇي ونەرiنەن بەيiمi بولسا, ونەر قۋعان سال-سەرiلەرگە, ۇي شارۋاسىنا بەيiم بولسا, ۇي شارۋاسىنىڭ تiزگiنiن بەرiپ, سوز ۇعارلىق ويى بولسا, جاقسىلارعا جاناستىراتىن.

ال قىز ابىرويى – وتباسىنىڭ, ەلدiڭ بولاشاعى, بوساعانىڭ بەرiكتiگi. قازاق قىزدىڭ جولى جiڭiشكە" دەپ بەكەر ايتپاعان. وسىنداي ۇل مەن قىزدىڭ تاربيەسiنە قازاق حالقىنىڭ تەك جەكە وتباسى عانا ەمەس, بۇكiل اۋىل ايماعى, اۋلەتi جاۋاپكەرشiلiكپەن قاراعان. "قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم", " ۇلعا وتىز ۇيدەن تىيىم" دەمەكشi, ۇلعا دا, قىزعا دا ايتار سىن از ەمەس. 

ار وتباسى ۇلى مەن قىزىنا سالت-داستۇردi, جەتi اتاسىن بiلۋدi ۇيرەتكەن. اتا-انانىڭ قانشا بالاسى بولسا, ار بالا اتا-اناعا وزiنشە قىمبات.

"الۋان-الۋان جۇيرiكتiڭ الiنە قاراي شاباتىنىن" ەڭ الدىمەن, اتاسى مەن اناسى بiلەدi. تاريحقا كوز سالساق, حالقىنا قورعان, ەلiنە باسشى بولار ازامات وسiرiپ, توڭiرەگiنە انالىق مەيiرiمiن توگiپ, ەل اناسى اتانعان انالار از با? دومالاق انا, قاراشا انا, مۇرىن انا, داۋلەت بيكە, قارقابات انا, قىزاي انا... سەكiلدi كوپتەگەن انالارىمىز ەلiنە تۇتقا بولارلىق ۇل-قىز وسiرiپ, بiر رۋ-تايپانىڭ اتىن يەلەنiپ, ونەگەلi iستەرi اڭىزعا اينالىپ, بۇگiنگە جەتiپ وتىر. سونداي-اق, كەشەگi تۇركi قاعاناتى زامانىندا تۇرiك الەمiنە كۇلتەگiندەي باتىردى, بiلگە قاعانداي دانانى سىيلاعان انانى حالقى حان كوتەرگەندەي اق كيiزگە وتىرعىزعان, ارداقتاعان.5

"انا مەن اكە وزدەرiنiڭ ۇلگi-ونەگەلەرi, گۋمانيستiك بەلگiلەرi ارقىلى ادەپتiلiگiمەن, ونەرپازدىعىمەن, بiر-بiرiنە دەگەن وزارا دوستىق قارىم-قاتىناسىمەن, ەرەن ەڭبەگiمەن بالالارىنا ۇلگi-ونەگە كورسەتە الادى. ەگەر وقۋشى ماماندانعان ۇستاز دەسەك, اتا-انا – وزدەرiنiڭ ومiرلiك iس-تاجiريبەسi ارقىلى تاربيەلiك iس-ارەكەتتەرiن قالىپتاستىرعان ۇستاز. ال, ۇستاز وز iسiنiڭ شەبەرi, بiلگiر ادام بولۋى قاجەت"6 دەپ تولعانادى اقىن.

بالا تاربيەسi–يگiلiكتi iس. بەرەرi دە, سۇراۋى دا, جەمiسi دە مول تاربيە سالاسىنىڭ ەڭ وزەكتiسi. "شەبەر ۇستازدان– تاربيەلi شاكiرتتەر" دەپ ايتۋ وتە ورىندى. "بالا ۇشiن جاي نارسەنiڭ وزi دە جاڭالىق. بۇلار – قۇمارپاز, اۋەسقوي, تىنىمسىز زەرتتەۋشi".7 

اتا-انالارى بالالارىن ونەگەلi سوزiمەن, جەكە باسىنىڭ تاربيەسiمەن تاربيەلەيدi. بالا ار نارسەگە سەنگiش, تەز قابىلداعىش, ەلiكتەگiش كەلەدi. ار بالا سيپاعاندى, جىلى سويلەگەندi, ايالاعاندى, ەركەلەتكەندi, ەرتەگi اڭگiمە تىڭداعاندى, ويىن ويناعاندى ۇناتادى. بۇل– بالانىڭ بويىنداعى ۇلكەندەردەن ەرەكشەلەنiپ تۇراتىن نەگiزگi قاسيەتi. بۇل قاسيەتتەر تەك بالاعا عانا تان. ويتكەنi بالا سەزiمi– پاك. بالانى پەرiشتەگە تەڭەۋ وسىدان شىققان با دەگەن وي كەلەدi. "بالا تiلi– بال", "بالالى ۇي– بازار" دەگەن ماقالدى حالقىمىز وتە ورىندى ايتقان. بالانى سيپاۋ, ايالاۋ, جىلى سويلەۋ– بالانىڭ اقىلدى, ۇستامدى, مەيiرiمدi ازامات بولىپ وسۋiنە كوپ ىقپال ەتەدi. ال بالاعا ۇرسۋ جانە ونى بالاعاتتاۋ بالانىڭ بويىندا كەك الۋ, وشپەندiلiك قاسيەتتەردi وياتادى. اتا-بابالارىمىز بالا تاربيەسiنە قۇرعاق اقىلدان گورi ۇلگi-ونەگە ارقىلى ىقپال ەتۋدiڭ جۇعىمدى ەكەنiن جانە بالاعا جورا-جولداستارىنىڭ, قۇربى-قۇرداستارىنىڭ اسەرi مول ەكەنiن ايتقان. "ۇلىڭ وسسە, ۇلى جاقسىمەن اۋىلداس بول, قىزىڭ وسسە, قىزى جاقسىمەن اۋىلداس بول" دەپ, تاربيەلiك مانi زور ماقال-ماتەلدەر ايتقان. اتا-بابالارىمىز بالا تاربيەسiنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, "بالانى جەتiگە كەلگەنشە تىيما, جەتiدەن ون تورتكە كەلگەنشە قۇلىڭشا قينا, ون تورتتەن كەيiن قۇرداسىڭداي سىيلا" دەپ, بالانىڭ وي-ورiسi دامۋ كەزەڭiن ەرەكشە باعالاعان.

اتا-بابالارىمىز جازۋ-سىزۋدى بiلمەگەن كەزدiڭ وزiندە دە بالا تاربيەسiنە ەرەكشە كوڭiل بولiپ, ادام قۇقىعىن قورعاۋدى نازاردا بەرiك ۇستاعان. مىسالى, "قاسىمنىڭ قاسقا جولى" (1511-1518), "ەسiمنiڭ ەسكi جولى" (1598-1628), از تاۋكەنiڭ "جەتi جارعىسى" (1680-1718) سيياقتى كورنەكتi زاڭداردىڭ وزi قاعازعا تۇسپەگەن. بۇل – زاڭدىق قۇجاتتار.

اتا-زاڭدى اتتاعان ازعىنداردى "ەتەگiن كەسiپ, ەلدەن قۋ" دەگەن قاعيدامەن اياۋسىز جازالاعان8. حالقىمىز ۇل مەن قىز تاربيەسiنە ەرەكشە مان بەرگەن. "ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى iلەرسiڭ" دەگەن ماقال ارقىلى بالا تاربيەسiندەگi وتباسىنىڭ رولi ەرەكشە ەكەندiگiن اتاپ كورسەتەدi. بالا تاربيەلەي وتىرىپ ارتىنا iز, وشپەس مۇرا قالدىرعان.

"جەرگە سەبiلگەن داقىلدىڭ وسۋi جەردiڭ قۇنارلىعىنا, ىلعالدىلىق پەن كۇن شۇعىلىسىنا بايلانىستى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ادامنىڭ بەلگiلi بiر ماماندىقتى يگەرۋ قابiلەتi دە سىرتقى ورتا جاعدايىنا ( تالiم-تاربيەسiنە) قاتىستى.»9

«بالا تاربيەسi– بiر ونەر, ونەر بولعاندا اۋىر ونەر, جەكە بiر عىلىم يەسi بولۋدى تiلەيتiن ونەر. بالانى دۇرىس تاربيە قىلۋ ۇشiن وز تاجiريبەسi جەتپەيدi. باسقا ادامداردىڭ تاجiريبەسiمەن تانىسۋ كەرەك. بالا اۋرۋلى, زاعيپ بولسا, بالادان ەمەس, تاربيەشiدەن; بالا تار ويلى اقىماق بولسا, بالا كiنالi ەمەس, تاربيەشi كiنالi; بالا سۇلۋلىقتان لاززات الا بiلمەيتiن مىلقاۋ جاندى بولسا, بالا ايىپتى ەمەس, تاربيەشi جازالى. "بالا iستەگەن جاۋىزدىقتىڭ جازاسىن تاربيەشi كوتەرسiن" دەگەن يران ەلiنiڭ ماتەلi شىن, دۇرىس ماتەل"10 دەپ م.جۇماباەۆ بالا تاربيەسiنە ەرەكشە توقتالعان. 

وتباسى – سىيلاستىق, جاراستىق ورناعان ورتا. بالانىڭ تاربيەلi بولىپ وسۋiنە بەرەكەلi وتباسىنىڭ اسەرi مول. وتباسىنىڭ اربiر مۇشەسi وزارا سويلەسiپ, نە بولماسا اتا-انانىڭ, بالانىڭ مiندەتiن اتقارۋ عانا ەمەس, بەرەكە – بiرلiك, سۇيiسپەنشiلiكپەن ارالاسسا, بوساعاسى بەرiك, شاڭىراعى بيiك وتباسىنا اينالارى سوزسiز.

اتا مەن انا – بالا تاربيەسiنiڭ قامقورشىسى, ونەگەسi.

اتا – اسقار تاۋ,

انا – باۋىرىنداعى بۇلاق,

بالا – جاعاسىنداعى قۇراق, – دەپ, اتا – انا, بالانى تابيعاتتىڭ تاماشا قۇبىلىستارىنا تەڭەگەن حالىق ماقالىنا قايران قالاسىڭ.

"تاربيە بالامەن سويلەسۋمەن, اڭگiمەلەسۋمەن, وعان اقىل-كەڭەس بەرۋمەن عانا شەكتەلمەيدi, – دەگەن بولاتىن ا.س. ماكارەنكو. – تاربيە تۇرمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا بiلۋدە, بالاعا اركiمنiڭ وز جەكە باسى ارقىلى ۇلگi-ونەگە كورسەتۋدە. وتباسىنداعى بالا تاربيەسi حالىق ومiرiمەن, قوعامنىڭ ماقسات-مiندەتتەرiمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك".11

اتا-بابالارىمىز بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋiن ەرەكشە كۇتكەن. بالاعا قامقورلىق ول دۇنيەگە كەلمەي-اق جاسالعان. مىسالى, اياعى اۋىر ايەلگە جەرiك اسىن تاۋىپ جەگiزگەن, اۋىر كوتەرتپەگەن. جاس بوسانعان اناعا قالجا جەگiزگەن, سورپالاعان, بالانى تiل-كوزدەن ساقتاعان, وسiپ-ونگەن انالارعا بالانىڭ اتىن قويعىزعان, تۇساۋىن كەستiرگەن. بالا وسە كەلە ان ايتقىزىپ, دومبىرا تارتقىزعان. 

جامبىلدىڭ جىرىن, كۇلاشتىڭ انiن, دينانىڭ كۇيiن, الييا مەن مانشۇكتiڭ, باۋىرجاننىڭ ەرلiگiن حالقىمىز ۇرپاعىنا ونەگە ەتكەن. تالعات پەن توقتارداي عارىشكەرلەرiن, اباي مەن شوقانداي دارىندى تۇلعالارىن تاربيەلەگەن دە حالىق. وتباسى حالىق تاربيەسiنەن ۇنەمi نار الىپ وتىرادى. حالىق تاربيەسi– وتباسى تاربيەسiنiڭ نەگiزگi باستاۋى. ۇرپاقتارى بۇل تاربيەدەن نار الىپ, بالا بويىنا سiڭiرەدi. 

جانار داۋرەنباەۆا