Bügingi tañda ğasırlar qoynauında qalıptasqan wlttıq tärbieni, ozıq önegeli dästürlerdi, adamgerşilik asıl qasietterdi jastar boyına qalıptastıruda, onı wtımdı paydalanu asa mañızdı mindetterdiñ birine aynalıp otırğanı dausız. Sonday-aq, wlttıq mädeniettiñ, ädebiettiñ, tildiñ, halıqtıq pedagogikanıñ tağdırı men bolaşağı da mekteptegi jas wrpaq tärbiesine baylanıstı. “Otbası adamnıñ öte mañızdı, öte jauaptı isi. otbası ömirdi kemeline keltiredi, otbası baqıt äkeledi, biraq ärbir otbası, eñ aldımen memlekettik mañızı bar zor is bolıp tabıladı”,- dep anıqtama bergen A.S. Makarenko bolatın. 

YAğni, otbası – qoğamnıñ mañızdı buını jäne özinşe bir kişigirim wjım. köp wlttı memleketimizdiñ negizi osı şağın wjımdardan qalanadı. osı jağınan kez kelgen otbası özin qoğamnıñ bir böligi dep tüsinedi. 

Tärbiedegi bastı bağıt delingen tälim-tärbie twjırımdamasında: “Ärbir adam eñ aldımen öz halqınıñ perzenti, öz Otanınıñ azamatı bolu kerek ekenin, wlttıq bolaşağı tek özine baylanıstı bolatının este wstauğa tiis. Onıñ osınday twjırımğa toqtaluına wlttıq ädet-ğwrıptar men dästürler kömektesedi, solar arqılı ol jalpı azamattıq mädenietke ayaq basıp, öz halqınıñ mädeni igiligin basqa halıqtarğa jaqın da tüsinikti ete aladı. Sondıqtan ärbir wrpaq öz kezimen ötkenniñ tağdırı men talaptarın, ob'ektivti faktorlar retinde wsınıp, sol arqılı wrpaqtı ömirge dayarlap, olardı jinaqtalğan bay täjiribe negizinde tärbieley otırıp, öziniñ ata-analarınıñ ruhani mwrasın igere tüsui kerek” ekeni aytılğan. 

Qazirgi kezeñdegi sayasi, ekonomikalıq jağdaydıñ twraqsızdığı, twrmıstağı küyzelis, wltaralıq qatınastardıñ şielenise tüsui, adamgerşilik qwndılıqtardıñ qwldırauı, bilimge, adal eñbekke degen ıntasınıñ azayuı, otbasın qwruğa jauapkerşilikpen belsendi qaramauı, zorlıq-zombılıq pen qatıgezdiktiñ bel aluı t.b. mäseleleri jastar tärbiesine jañaşa qaraudı talap etip otır. Sonımen qatar, qazaq halqınıñ äriden kele jatqan mädenietin jäne bilim, tälim-tärbie beru jüyesiniñ negizderimen jan-jaqtı tanısu bügingi künniñ bastı bağdarı, talabı desek te boladı. 

Köne zamannan kele jatqan tanım-tüsinik, ädep-tağılımdarın wğınu, bilu jäne ömirge üylesimderin qajetke jaratu – jastardıñ tuğan halqına degen qwrmetiniñ artıp jäne önegeniñ ruhani tüley tüsuine ıqpal etedi. Bılayşa aytqanda, eliniñ tarihi ötken jolı men bwrañ bwltarısı köp bolmıs-bilimin wğınu halqına degen süyispenşiligi men patriottıq seziminiñ qarqındı türde jetile tüsuine äserli ıqpal etumen qatar, bwl nätijeli sapağa aynaladı. 

Qazaqta “üylenu oñay, üy bolu qiın” degendey üylenip, üy bolu adam ömiriniñ wmıtılmas kezeñi. Onıñ da özindik qızığı men qiındığı bar. Qazaq halqı qız wzatıp, wlın üylendirip kele jatqan, basqa halıqtar siyaqtı dumanşıl-sauıqşıl halıqtardıñ biri. Ejelden beri qalıptasıp kele jatqan dästür boyınşa, qazaq halqında otau tigudiñ är türli, ret-retimen orındalatın salt-dästürleri öte köp. Otau tigu dästürine körik berip, qızıqtı äri mağınalı etetin – salt-dästür. “Qızın qiyağa, wlın wyağa” qondıru äke-şeşeniñ wl-qızına degen mindeti.

Qazaq tabiğatında otbası ieleri balalarınıñ aldında özderiniñ tirşilik äreketinde barlıq adamgerşilik qasietterin, ülgisin körsete bilgen. Onıñ bastı sebebi “wldıñ wyatı äkede, qızdıñ wyatı şeşedi” dep bağalağandıqtan. Sondıqtan, ata-ana balaların twrmıs pen saltqa beyimdep, şeşe körip ton pişuge, äke körip oq jonuğa baulitın bolğan. Osılayşa wrpaqtıñ otbası tärbiesi eşqaşan kün tärtibinen tüsken emes. Bwrınğı qazaq jastarı tärbieni mektep pen medresede oqıp bilmese de qızı anadan, wlı äkeden ülgi-önege alğan.

Qazaq halqınıñ tarihı dästürge öte bay. Otbası üşin ejelden tän qasietti balajandıq, balalardı eñbeksüygiştikke tärbieleu, ülkendi qwrmetteu, tuısqandıq keñ baylanıs, körşilermen jäne wltı basqa halıqtarmen dostıq, izgilik qatınastar osınıñ bäri qazaq halqınıñ twsmıs qalpına baylanıstı bolğan. Qazaq qız-kelinşekteri men er azamattarınıñ boyında özge halıq ökilderiniñ boyınan körinetin dara qazaqı bolmısı jarqıray körinip, jürekke jılı äser etken. Äsemdik pen ädeptilik üylesimdik tapqan. Mäselen, ata-ana qwqıqtarı qız berip, qız alu, qwda tüsip, qwdalı bolu, qazaq nekesiniñ erekşelikteri, qalıñ mal mäselesi, bata bwzu, ajırasu, bala asırau, ämeñgerlik, miras pen mwra t.b. ejelgi otbası dästürleri men soğan qatıstı qağida erekşelikteri jayında mağlwmattardan qazaq halqınıñ otbasına erekşe män bergenin, şañıraq şayqalıp, bosağa bosamauına nazar salğanın köremiz. 

Jas otaudıñ paydasına asatın ädet-ğwrıptar keleşegin, näsiliniñ bolaşağın eskertuden tuındap, halqımızdıñ wlın üylendirip, qızın wzatuda ğıasırlar boyı jelisin üzbey jalğasıp kelgen. Ata-anamız eki jastı üylendirmes bwrın olarğa mınaday şart qoyadı: birinşiden, qalıñdıqtı jeti atadan asırıp izdeu qajet. Bwl talaptıñ mänin halqımız bılay tüsindiredi: “qandas tuıs adamdar üylense dwrıs bala tuılmaydı, tuıla qalğannıñ özinde ğwmırı qısqa boladı.” Ekinşiden, ağayın-tuısqan arasında ädepsiz, jağımsız qılıqtar etek alıp, ıntımaq bwzıladı. Osılayşa ataqtı qazaqtar qaşanda öziniñ balasına basqa bir rudan, taypadan barıp, öziniñ teñindey adamdardıñ qızın ayttıruğa tırısadı. Ayttıru, qwda tüsu ejelden kele jatqan dästür ekenin joğarıda sipattadıq. Alayda qwda boludıñ birneşe joldarı bar. Keybir ömirdiñ aşısı men tättisin birge ötkizgen adamdar dostıqtarı artıp, tuıs bolğısı kelse bala ömirge kelmey jatıp qwdalasuğa uädelesedi de “bel qwda”; eki näresteni besikte jatqan kezinen ayttırıp “besik qwda” atanadı. 

Qazirgi tañda köp qoldanılatın qwdalıqtıñ bir türi qız ben jigittiñ kelisimimen wl jağı sırğa tağıp, qwda tüsedi. 

Qaytadan qız alısıp, qız berisip qwdalıqtı jalğastırudı “süyek jañğırtu” nemese “süyek şatıs” degen. Bir kezderi qwdalı bolğan adamdar qwdalıqtarın wzaq jalğastıru üşin qız berisip, qız alısadı. Bwrınğı zamandağıday qazirgi kezde qızdı zorlap qosu joq. Biraq ata-anaları aqıldasıp jäne eki jastıñ kelisimi boyınşa jasalatın salt. 

Qalay otau qwrğanda da jaña tüsken kelinniñ eki jaqtı jaqındatatın dänekerlik roli az emes. Kelin bolıp tüsken qızdıñ jaña jwrttağı qadiri onıñ aqılı men adamgerşiliginde, şarua ikemdiliginde, analıq qasietterinde jäne jarına degen meyir-mahabbatında deuge boladı. Ärine, bwl jastardıñ adamgerşilik qasietteine, alğan tärbiesine, ädeptiligen baylanıstı. 

Soñğı kezde qazaq halqınıñ tabiğatına tän, ana sütimen süyekke siñgen izgi ädet-ğwrıptardan tıs qalıp bara jatqandaymız. Öz wltınıñ ötkeni men bolaşağına bey-jay qaraytın tärbieden tısqarı qalğan jastar az emes. Ata-ananı sıylau, ülkenge qwrmet körsetu, kişige izet bildiru, ädep saqtaudan habarsız key jastardıñ qılığı ärkimniñ-aq namısına tieri sözsiz. Halıq önerin igeru – jastardı eñbek süygiştikke, äsemdikke bağıttap, halqınıñ tarihın bilip, mädeni mwrasın qadirlep, jaqsı ädet, dästürlerin jalğastıruğa baulidı. Wlttıq täjiribemiz otbasınan bastalıp, keyin de jalğasın tauıp jatsa, qazirgidey qazaq halqınıñ qanında joq, ata-baba tärbiesine jat özin jarıq düniege äkelgen anasın, älpeştep ösirgen asqar tauı äkesin qarttar üyine ötkizgen, naşaqorlıq pen maskünemdikke salınğandardıñ şañırağı ortağa tüspes edi.

Atam zamannan jalğasıp ar wjdanımızğa wyalağan qanımızğa siñgen qasterli qazaq saltın wrpaqtan-wrpaqqa jalğasatın mwra retinde keyingi wrpaqqa qaldıru – bärimizdiñ de borışımız. Wrpaq tärbiesine ayrıqşa män bergen ata-babamız asıl sözdiñ kestesimen säbi jüregin terbep, oy-sanasın igi adamgerşilikke jeteleydi. Sondıqtan keñ baytaq ata jwrttan erteden jas buınğa jalğasıp kelgen ar-wyat saqtau, meyirimdi, şarapattı bolu saltanatın qwrdı. Wnasımdı qarım-qatınas jasay bilu. Bwl adamzat balasınıñ äu bastan öz ömirine serik etip, wğınısa, sıylasa, tirşilik qwru saparında alğa wstap kele jatqan ädep salttarınıñ eñ kökeykestisi. Adamdar özderiniñ arasında tatu, kişipeyil, öresi deñgeyles qatınastardıñ tatu bolğanı jön ekendigine ejelden-aq den qoyğan. 

Dästürge arqa süyemegenniñ kösegesi kögermeydi degen atamız. YAğni otbası auıl-aymaq, köpşilik, qoğam bolıp adamdardı tärbieleu qazaq halqınıñ ömirinen özekti orın alğan. Salt-sanası, ädet-ğwrpı, oyın-toyı osı maqsattı iske asıruğa beyimdele jürgizilgen. 

Ata-babalarımızdıñ, danalarımızdıñ, aqın jaraularımızdıñ aqıl-ösietteri, auız ädebieti ülgilerinde saqtalğan jäne halıqtıñ ejelden kele jatqan salt-sanasındağı, ädet-ğwrpındağı dästürlik tarih tağılımdarın ömirge üylesimdi paydalanu – wl men qızğa beriletin tälimdi jetildirudiñ tiimdi jolı boluımen qatar, olardıñ boyına inabattılıqtı, meyirimdilikti, bir-birin sıylau, qwrmetteu, adamdıq qasietterdi darıtuğa igi ıqpal etetin jäne onıñ ömirge tez siñip, bolaşaq otbasınıñ twraqtanıp, bala tärbiesiniñ jaqsartıp, adamdar arasındağı qarım-qatınas jarasımın körkeytip, jauapkerşilikti örkendetuge ıqpal etedi. Mwnıñ nätijesi türli kinärattarğa tosqauıl jasap, dörekilikter men qatıgezdikten tiıluğa jäne ädeptiliktiñ boyğa daruına ıntalandıratın tiimdi täsil.

Qorıta aytqanda, bügingi künde jastardı ädepti de sanalı etip tärbieleu üşin eñ aldımen tärbie erejelerine süyene otırıp, wlttıq dästürimizdi, ädet-ğwrıptarımızdı, dinimizdi, ata-babalarımızdan qalğan nasihat mwraların jastardıñ sanasına siñire bilu bastı mindetimiz boluı qajet. Tärbieniñ közi – ata-babamızdan qalğan dana sözder desek, biz sol nasihattıñ jürgizuşisimiz. Bwğan qoğam aldındağı ülken mindet retinde qarağan jön. 

Qırmızı JWMABEKOVA